ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
       12. “Геосиёсий қараш”

Биринчи соатдаги дарсда Асрор ўз майли, ўз хаёлларига банди бўлиб ўтирди. Унга ҳеч ким ҳалал бермади. Алжабр муаллимаси – элликдан ошган, беҳад семиз аёл Асрор борлиги сабабли шу синфга киришга юраги безиллаб туради. Асрор буни билади. Баъзан муаллимага ачинади, баъзан эса ундан аччиқланади. “Ўттиз йилдан бери даққи бўлиб кетган. Математика оламидаги оддий янгиликларни билмаганидан кейин пенсиясига қаноат қилиб ўтиравермайдими? Қўлланмадаги минг йиллик назарияни қайтаргани қайтарган...”
 Муаллима ҳам ўзининг “эскириб” қолганини сезарди. Баъзан усталик қилмоқчи бўлиб, дарс ўтишни Асрорга юклар, Асрор аввалига бундан қувонар ҳам эди. Бир-икки шундай “тажриба”дан кейин Асрор муаллиманинг мақсадини пайқаб қолиб, унинг таклифини рад этадиган бўлди. Ундан ташқари болаларда билим пойдевори омонат, Асрор қурмоқчи бўлган иморатга дош беролмас эди. Ҳар ҳолда оз бўлса-да, у   ўқиб келган математикага ихтисослашган Академик лицей билан оддий мактаб билими ўртасида хитой девори бўлмаган тақдирда ҳам, каттагина фарқ мавжуд. Асрор дарс ўтишга хоҳиш билдирмай қўйгач, муаллима ундан чўчиб қолди. Хоразмийнинг илмий мероси, Беллинининг қобилияти ҳақида соатлаб ҳикоя қилувчи ўқувчидан чўчиса арзийди. Муаллима дарс ўта туриб дам-бадам Асрорга қарайди. “Бирон бир савол бериб қолмаса гўрга эди”, деб ҳавотирланади. Бугун ҳам шундай бўлди. Бироқ, Асрор бунга эътибор бермади. Дарс яримламай бошини стол устига қўйганича ухлаб қолди. Муаллима танбеҳ бермади. Асрорни танаффусдаги шовқин ҳам уйғота олмади.
Иккинчи соат – география. Асрор шу дарсда муаллиманинг қаҳр ўқига дуч келишини билмай ухларди. Ўттиз бешларга бориб қолган, озғин, сержаҳл бу аёлдан ҳамма безиллар эди. У ҳали ҳануз турмуш қурмаганми ё эрдан чиққанми, болалар билишмайди. Уларга бир нарса аниқ – муаллима ёлғиз. Кўпчилик унинг сержаҳллилигига шу ёлғизлиги сабаб, деб ўйлайди. Асрорларга географиядан дарс берувчи Қориева директорнинг маънавий ишлар бўйича муовини бўлгани сабабли болаларнинг юриш-туришларини сергак кузатади.
Қориева қўнғироқни ўқитувчилар хонасида, ҳамкасблари билан гурунглашиб ўтирганида эмас, синф остонасида кутиб олади. Бу сафар ҳам одатини канда қилмади. Қўнғироқ жаранглаши билан синфга кирди-ю, Асрордан бошқа барча болаларнинг ҳурмат юзасидан ўринларидан турганларини кўрди. Ҳамма жўровоз бўлиб салом берган онда Асрор уйғониб, бир оз гарангсиган ҳолда ўрнидан турди. Қориева болаларга ўтириш учун ижозат бергач, унга тикилиб қолди.
-Уйқу учун энг қулай жой - синф хонаси, деган донишманд тўғри айтган экан. Мирисаев, сен бу доно фикрга қўшимча қила оласанми?
Унинг бу пичинги айрим болаларни кулдирди.
-Агар яхши дам олволган бўлсанг, дарсни бошлаймиз,-деди у Асрорга яқин келиб.- Сен бизга Макиндер ва Мехеннинг геосиёсий қарашларини гапириб бер.
Кечани талваса билан ўтқазган Асрорга бир неча дақиқалик уйқу ором бера олмаганди. Уйқудан аввал карахт бўлиб турган бошида энди азобли оғриқ қўзғолган эди. Шу боис у Қориеванинг пичинги сабабини англамади, ҳозирги саволини ҳам тушунмади. Кўзларини девордаги харитага маъносиз тикканича жим тураверди. Қориева буни ўжарлик аломати деб билиб ғашланди:
-Оғир савол бердимми? Унда биринчи дунёвий глобал модел билан “Атлантизм” геосиёсий ғояси орасида қандай фарқ борлигини айтиб бер?-Шундай деб ўрнига бориб ўтирди. Асрорнинг ҳамон сукут сақлашидан энди аччиқланди:- Бўлақол, вақт кетяпти,-деди зардали оҳангда.
-Мен... бу ғоялар билан қизиқиб кўрмабман,-деди Асрор.
-Шунақами? Унда нимага қизиқдинг, Мирисаев?
Асрор нима дейишни билмай довдираб турганида орқада ўтирувчи Отаулла унинг биқинига туртиб қўйиб шивирлади:
-Гапирсанг-чи, нимага лағмондек чўзасан?
Муаллиманинг пичинги-ю зардасидан ғазаблана бошлаган Асрорга бу туртки, бу шивирлаш малол келди. Орқасига ўгирилиб, синфдошига норози қиёфада қаради-да:
-Мен ички бозорга қизиқибман,-деди.
Асрорнинг бу гапи Қориевага алахсираш бўлиб туюлди. Чунки у сўраётган мавзу билан ички бозорнинг мутлақо алоқаси йўқ эди.  Отаулланинг дадаси бозорда паттачилик қилишини билса-да, ҳозир Асрорнинг шуни назарда тутиб киноя қилганини англамади.
-Ички бозорга?-Қориеванинг лаблари пирпираб кетди.- Қизиқ... қизиқ... геосиёсий қарашлар ва ички бозор. Буниси биз учун  оламшумул янгилик! Мирисаев жанобларини кашфиётчи эканликларини билмаган эканмиз
Бу онда Отаулла яна туртиб, “чўзма!” деб шивирлади. Аччиқни аччиқ, заҳарни заҳар кесади деганларидай, Асрор чидаб туролмай, ўзи билмаган ҳолда киноя билан жавоб қайтарди:
-Даққиюнусдан қолган географияда ҳам қачондир янгилик бўлиши керак-ку?
Киноя ўйини довулдан дарак берарди. Шу сабабли Асрорнинг гапига “пиқ” этиб кулган қизни болаларнинг ўзлари туртиб қўйиб, тинчитишди. Муаллима синфдаги аҳволга эътибор қилмади. Ҳозир у учун энг муҳими – Асрор. Қотмадан келган, қора киприклари қизларникидай узун, кўз қарашларидан ақллилиги сезилиб турган бу мўмин боланинг ҳаддан ошган беадаблиги уни лол қолдирган, йўқ, “лол қолдирган”, десак юмшоқ гапирган бўламиз, уни дарғазаблик минорасига чиқариб қўйган эди. Қориева кечаги “тарбиявий соат”дан Асрорнинг хабар топганини билиб, арининг уясини кавлаб қўйганини сезди. Сезишга сезди-ю, чекинишни истамади. Вақт ўтган эди. Ўйинни ўзи бошлади. Эвини қилиб, ютиб чиқмаса, болалар олдида обрўйи сариқ чақа бўлади.
-Яхши,- у шундай деб бармоқларидаги титроқни яшириш учун мушт қилиб тугиб олди.-Унда ички бозордаги аҳвол қандай экан?
-Ёмон экан,-деди боягидан пастроқ овозда,-айниқса... паттачилари ёмон экан. Ақли етмаган ишларга аралашавераркан. Сен бу ерда сотма, сал нарида савдо қил, деб ғалва кўтаравераркан.
Отаулла бу гапни ўз отаси томон отилган тош деб гумон қилиб, “ҳе, галварс!” деб уни қаттиқроқ туртди. Болалар эса буни ҳазил деб тушуниб, кулишди. Аммо ўқ ўз нишонига теккан эди. Қориева титраб кетди. Ўрнидан сапчиб туриб, Асрор томон бир қадам қўйди-ю яна тўхтади. Ўқувчисининг бу қадар бадахлоқлиги ундаги ғазаб дарёсини тошириб юборган эди.
-Сен санқиб юравериб чарчабсан, Мирисаев, ё дам ол ё даволан,-деди кейинги сўзга урғу бериб.
-Мен санқи эмасман. Кеча яхши дам олганман. Кеча бир эмас иккита кино кўрганман,-шундай деб  Дилфузага қараб қўйди.- Ахир санъат билан яқинлашиш маданий дам-ку?-Асрор “кинони дуруст айтдим”, деб ўз-ўзидан мамнун бўлди.
-Шунақами? Сен маданий дам олишингни давом эттиришинг мумкин. Бўшсан, чиқ синфдан!-Қориева шундай деб эшикни кўрсатди. Унинг бошқа иложи йўқ  – ўйиннинг мағлубият билан якунланиши аниқ бўлиб қолган эди. Буни Асрор ҳам сезди. Шу боис қаддини ғоз тутиб, эшик томон юрди. Отаулла эса қитмирлигини давом эттириб гап отди:
-Директорнинг хонасида учрашгунча хайр!
Синфда кулгу кўтарилди. Қориева болаларнинг бу гапларни оддий майнавозчилик, деб билганларидан бир томони қувонди. Агар улар Асрор айтган гапларнинг мағзини чақишса борми… Бозордаги паттачига тенглаштириб қўйди-я!.. Шу фикр миясига яна тўқмоқдай урилиб, “Алининг аламини Валидан олди” – столга муштлаб: “жим!” деб бақирди.
Асрор қилиб қўйган ишининг яхши ёки ёмон эканини аниқ билмай, гангиган бир аҳволда даҳлизда аста-секин юриб борарди. Унга кечаги фожианинг ўзи етарли эди. Нима қиларди ўқитувчи билан ўчакишиб… Эзгин кайфиятда ҳовлига чиқиши билан “камолотчи”лар етакчисига дуч келди. Дурадгорликдан дарс бериб, Педагогика университетида сиртдан ўқийдиган бу  йигитга икки ой аввал мактабдаги “Камолот” вазифалари юклатилган эди. Иши тайинсиз, аммо гап деса қоп-қоп топиб берувчи бу ҳовлиқма йигитга Асрорнинг хуши йўқ,   шу сабабли камолотчининг жамоат ишларига тортишга уринишлари зое кетарди.
-Асрорбек,  сени учратганим яхши бўлди. Тумандагилар режамизни сал ўзгартиришди. Мавзу халқаро миқёсда бўлиши керак экан. Энди эртага сал бошқачароқ ўтказамиз.
-Нимани?-деб сўради Асрор ажабланиб.
-Ие, эсингдан чиқдими? “Хоразмий – кибернетика отаси” деган кеча ўтказамиз, деб келишган эдик-ку? Бунинг ўрнига “Ломоносов – буюк кашфиётчи” деган мавзуда суҳбат ўтказиб берасан.
Асрор бу топшириқни эшитиб, пешонасини тириштирди. Ўтган ҳафта алжабр муаллимасининг илтифоти билан Асрор синфда дарс ўтаётганда бу йигит тасодифан кириб қолган, Хоразмийнинг илмий мероси ҳақидаги гапини тугатганда  саволга тутган эди:
-Ростданми?-деб сўраганди у ўшанда худди томдан тараша тушгандек қилиб.
-Нимани сўраяпсиз?-деб ажабланганди Асрор.
-Хоразмий деган одамни айтяпман, кибернетикани яратгани ростми?
-Шу пайтгача эшитмаганмидингиз? Ҳозир “алгебра” дейиладиган “алжабр” фанини тартибга келтириб, кибернетика асосларини яратган.
-Қачон?
-Минг йилдан ошди,-Асрор “бу одам чиндан жоҳилми ё лақиллатяптими?” деб қараб қўйиб, шундай қўшимча қилган эди:-Кибернетиканинг “алгоритм”, “алгорифм” деган иборалари Хоразмий шарафи билан аталади. Европаликлар “ал Горезми” деб юриб, бориб-бориб “алгоритм”га айланиб кетган.
-Уни қара-я! Бойлик-ку, бу! Шу одамга бағишлаб кеча ўтказамиз. Сен гапириб берасан. Мен тумандан рухсат олиб келаман...
...Бу суҳбат Асрорнинг хаёлидан кўтарилган эди. Камолотчи унутмаган экан. Лекин мавзунинг ўзгариши?..
-Мен Ломоносовнинг қанақа кашфиёт қилганини билмайман,-Асрор шундай деб ундан осонгина қутулмоқчи эди, бўлмади.
-Нега билмайсан, у зўр олим-ку?
-Кашфиётини  билсангиз, ўзингиз ўтказаверинг кечани.
-Мен Ломоносовни ўқийдиган олим эмасман, мен оддий дурадгорман.
-Мен эсам оддий ўқувчиман.
-Сен Академик лицейда пишиб келгансан. Ломоносовни ўқитишмаганми?
-Ўқитишган, лекин олим бошқа, кашфиётчи бошқа, тушунсангиз-чи! У ҳеч нима кашф этмаган.
-Унда “Ломоносов ва Хоразмий” деб гапириб берасан. Гап халқаро миқёсда бўлиши керак, сен ҳам тушун.
Асрор ундан осонликча қутула олмаслигини билиб, бошқа таклиф айтди:
-Халқаро миқёсда бўлса Хоразмийдан кейин фанга катта ҳисса қўшган Беллинини айтиб берганим яхшидир?
Асрорнинг “Беллини” дейиши унга нечундир “Беруний” бўлиб эшитилиб, кескин бош чайқади.
-Нима деяпсан? Беруний ҳам ўзимизники-ку? Ундан кўра Менделеевни қўша қол.
Асрор унинг бу гапидан аччиқланди. Кейин “бечора Беллини деган олим ўтганини билмаса, нима қилсин? Тағин ҳам Берунийнинг номини эшитган экан…” деб ўзини овутди.
-Гапирадиган гапларингни қоғозга ёзиб берсанг, бошланғич ташкилотимизда ўқиб чиқардик.
-Бошланғич ташкилотингиздагилар Хоразмийни билишадими?
-Билса-билмаса, мажлисда айтиладиган гап олдиндан муҳокамадан ўтиши керак. Миллий мафкура ғоясига тўғри келадими ё йўқми, биз билишимиз шарт.
Бу шартни камолотчининг ўзи ўйлаб топган, шу баҳонада ўзининг мавқеини оширмоқчи бўлган эди. Ундан олдинги етакчининг бундай қилиқлари йўқ, аксинча, ўқувчиларни эркин фикрлашга даъват қилар, “миллий истиқлол ғоясининг асосини айнан эркин фикр ташкил этади”, деб кўп таъкидлар эди.
-Мен буни эплолмайман,-деди Асрор қатъий оҳангда.-Ломоносовингизинг ҳаётини билмайман. Агар эртага гапирадиган бўлсам, шу пайтгача Хоразмийни билмаганингларни танқид қиламан. Хоразмий билан Менделеевнинг фарқига бормайдиганларни ҳам гапираман. Бу ёқда Фаробий турибди, Улуғбек, али Қушчи...
-Тўхта, тўхта, буларни билмаслигимизга мен айбдорманми, нега танқид қиларкансан?
-Ҳамма айбдор. Буларни билмай туриб яхши билим олиб бўлмайди.
-Сен бунақа олифта гапларингни қўй! Эртага мажлисда гапирасанми ё йўқми?
-Қўлимдан келмайди.
-Унда бошланғич ташкилотга чақириб ўзингни муҳокама қиламиз.
-Мен “Камолот”ингизга аъзо эмасман-ку?
-Йўғ-е, нега ўтмадинг шу пайтгача?
-Билмадим, ҳалигача қабул қилмадингиз.
-Унда сен билан директор хонасида гаплашамиз.
-Бу ҳам яхши фикр. Сиздан олдин ҳам шундай таклиф тушувди. Бирлашиб муҳокама қиларсизлар,-Асрор шундай деб истеҳзо билан кулимсиради-да, унинг ёнидан ўтиб, бақатераклар орасига қўйилган ўриндиқ сари юрди.
Танаффусга қўнғироқ чалингач, Асрор “синфга кирсамми, кирмасамми ё уйга  кетаверсаммикин?” деб иккиланди. Бир қарорга келолмай турган пайтда шошилиб келаётган Отауллага кўзи тушди. Сочи жингалак, ўзига оро бериб юришни яхши кўрадиган Отаулла ўзини Асрорга яқин тутарди. Ҳозир шошилиб келиши ҳам шундан.
-Эй галварс, бунақа қилиғингни бошқа ўқитувчига қилмайсанми?-деди у Асрорни елкасига туртиб.- Бу география, бу йил охирги марта киради. Баҳоси аттестатга кетади-я! Шунга ўчакишасанми?
-Нима қипти?-деди Асрор елка қисиб. У ҳозир бу ҳақда гаплашишни истамасди. Шу сабабли гапини қисқа қилмоқчи эди, аксинча бўлиб, Отаулланинг гап халтасини очишга сабаб туғдириб берди.
-Босс, бу нима деганинг? Аттестатни зўр қилиб олиш керак. Институтга кираётганда қарашади ўртача баҳони.
-Биринчидан - қарашмайди. Иккинчидан - институтга унинг баҳосисиз ҳам кираман.
-Ҳа, сенга гапириш осон. Калланг бор. Аммо... хафа бўлмагин-у сен учун кечирим сўраб қўйдим. Яқинда холасининг ўғли ўзини осиб қўйган эди, шунга сиқилиб юрибди, бугун иситма билан келибди, дедим. Сўраса, гапимиз бир жойдан чиқсин.
-Аҳмоқлардан хафа бўлиш одатим йўқ, бердим сенга ўша “беш”ни.
-Эй, менга “беш” шарт  эмас, “тўрт” ҳам тешиб чиқмайди. Менга шунинг географияси керак эканми?  Бразилия иқтисодини билишнинг менга сариқ чақалик ҳам фойдаси йўқ. Мен Бразилияга бориб дўкон очаманми?
-Аҳмоқсан.
-Сенга ўхшаб ақлли бўлгандан кўра, ахмоқ бўлиб юрганам яхши. Сени деб кечирим сўраб, битта гиламчага тушай деб турибман. Баткамга ялинаман. Менга қара, сен кампирингдан илтимос қилиб кўр, менга  функцияларининг максимум нуқтаси, минимум нуқтаси деган гаплар керакмас. Математика қозонида минг йил қайнатса ҳам буни тушунмайман. Бунақа гапларни сенга чиқарган. Мен карра жадвални билсам бўлди. Баткам  аттестатдаги баҳога қарайдилар. У ёғини ўзлари гаплашадилар. Иқтисодиётда битта ўрин бизга нақд.
-Хўп, намунча менга дийдиё қилиб қолдинг?
-Дийдиё қилаётганим йўқ. Ҳали адамнинг паттачилигини айтиб майна қилдинг, индамадим. Оғайнигарчиликда шунақа ўтмас кетмонга ўхшаган ҳазил ҳам бўлиб туради. Сенам менга бир оғайнигарчилик қил. Кампир сени яхши кўради. Билиминг зўрлиги учун озгина қўрқадиям.
-Бекор айтибсан.
-Бекор айтмайман. Битта савол бериб эсини тескари қилиб юборасан-ку? Қўрқади, гапимга ишонавер. Сен унга айтиб қўй, баҳодан мени қийнайвермасин.
-Мен айтгандан кўра бирор нарса бериб қўя қолмайсанми? Адангнинг ҳисобидан  жа-а қўли очиқ боласан-ку?
-Кампиринг битта рўмолча ҳам олмайди-да. Олса, сенга ялиниб юрармидим. Бўпти, баткамнинг олдига боришим керак. Сенга ишондим.
Бошқа пайт, бошқа кайфият бўлганида Асрор Отауллани аямай, бу очиқ савдоси учун айтадиганини айтарди. Ҳозир бир ижирғаниб қўйди-ю, гапни ортиқча чувалаштирмади:
-Бўпти, айтаман.
Унинг осонлик билан  кўнганига Отаулла севинди:
-Маладес боласан-да, босс! Менинг елкамга ўттиз бешни илишди, ғинг демадим, эрталаб олиб келаман.
-Қанақа ўттиз беш?
-Йиғишяпти-ку? Тўйга… сен айтувдингми? Чўғини сал оширвормадингми? Синфдагиларнинг ҳаммаси бера олмайди-ку?
Бу янгиликни эшитиб, Асрорнинг кўзларидан ўт чақнаб кетди. “Айтганини қилибди-да, ахир. Менга пул йиғиб бермоқчими? Вой бойваччалар-е!” У ғудураганича сўкиниб қўйди-да, тез-тез юриб кетди. Синфга кириб Зоирни ёқасидан олмоқчи эди, етиб боргунича дарсга қўнғироқ чалинди. Асрор китоб-дафтарини кўтариб чиқиб кетишга ҳам улгурмади.

                             

 
Кейинги »