ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
       18. Имконият

Бу дискотеканинг асл эгаси ким эканини  кўп одам билмас эди. Ҳавас қилса арзигулик мансаблардан бирини эгаллаб турган бели бақувват одам саҳна пардаси ортида турувчи қўғирчоқбоз каби барча ишларни жиянлари  орқали бошқарарди. Марҳум акасидан ёдгор бўлиб қолган эгизаклар унинг итоаткор қўғирчоқлари мақомида эдилар. Меҳрибон амаки сифатида жиянларимни институтда ўқитдим, деб фахрланиб юраверди. Аммо амакилари ҳимматидан баҳра олган Ҳасан ва Ҳусан тўрт йил давомида қайси институтда, қайси илмни эгаллаганларини ўзлари ҳам дуруст фаҳм этмай диплом олдилар. Касблари “иқтисодчи муҳандис” эканлигини дипломдаги ёзувга қараб билиб, “энди бу ёғига нима қилдик?” деб туришганда дискотека қурилиши ниҳоясига етди-ю бу муаммо ҳам хамирдан қил суғургандек осонгина ҳал этилди. “Қўғирчоқбоз” амакининг иҳтиёри билан Ҳусан бошлиқ, Ҳасан эса унга ёрдамчилик мартабасига лойиқ кўрилди. Ёш эътиборга олинса, бир неча дақиқалик катта бўлгани учун Ҳасан бошлиқликка муносиб эди. Аммо кўпни кўрган амакига бу жиянининг ювошлиги маъқул эмасди. Ҳусандаги бетгачопарлик ва ғайрат амакида кўпроқ ишонч уйғотди.
Бошлиқ мартабасидаги Ҳусан ювош акасининг ишларидан доимо ранжиб юрарди. Бугун ҳам шундай бўлди. Эрталаб келди-ю, дискотека майдончасининг тозаланмаганига кўзи тушиб, фиғони фалакка учди:
-Одамлар қани, буфетчи галварс қани? Шу пайтгача ҳамма ёқнинг исқирти чиқиб ётадими?
-Ҳали вақт эрта-ку, келиб қолишар,-деди Ҳасан, укасининг ғазабланишига тушунмай.
-Мен келганимда ҳамма ёқ топ-тоза бўлиши керак, демаганмидим?
-Бугун вақтлироқ келиб қолдинг-да.
-Қачон келишни менинг ўзимга қўйиб бер. Одамларингнинг ҳаммаси ўзингга ўхшаган дангаса. Битта қолдирмай ҳайда ҳаммасини, талтайиб кетишибди. Қорни тўйиб қолгандирда. Буфетчингни солиқчилардан олиб қолган эдим. Харажатини ундириб, кейин ҳайда.
Ғазаб қоясида туриб акасига заҳрини сочаётган Ҳусан эшикни очиб дадил кириб келаётган нотаниш йигитни кўрди-ю гапдан тўхтади. Кўча йигитлари каби ўзини у ён бу ён ташлаб келаётган Талъатга тикилиб қаради. Танишдек туюлди-ю бироқ қаерда кўрганини эслай олмади. Талъат яқин келиб салом бергач, истамайгина алик олди-да:
-Нима дейсан, укахон?-деб сўради.
-Менга шу ернинг хўжайини керак эди,-деди Талъат унга тик қараб.
-Гапинг борми, айтавер. Менман хўжайин.
Талъат ҳижолат бўлгандай қайта салом берди-да, кўришмоқ учун қўл узатди:
-Ишга кирмоқчи эдим,-деди илтимос оҳангида.
-Бу ер мардикор бозорими? Ҳеч қанақа иш йўқ,-деди Ҳусан жеркиб.
-Жаҳл қилманг, акахон, иш йўқ бўлса йўқ-да, лекин олсангиз ¸мон ишламасийдим. Кўчада қоладиган йигитларданмасман.
Ҳусан жавобини қўпол тарзда берган бўлса ҳам,  Ҳасан кеча “Мерседес”да келган йигитни таниди. Талъат бурилиб кетмоқчи бўлганида тўхтатди:
-Қўлингдан нима иш келади? Аввал ҳам ишлаганмисан?-деб сўради.
-Ҳозир ишламасдан яшаб бўладими, акахон?
-Кеча  оқ “Мерс”да келмаганмидинг?
Талъат “Мерс”да келганимни кимдир кўргандир”, деб жавобга тайёрланиб қўйган эди. Фақат хўжайинларнинг дастлабки учрашувдаёқ бундай саволга тутишларини кутмаганди. Шунга қарамай довдираб қолмади:
-Келгандим,-деди дадил,-мен доимо оқ “Мерс”да юраман.
-“Мерс”да юрадиган додахўжа бунақа дискотекада нима қилмоқчи?-деб сўради Ҳусан пичинг билан.
-Қўлимдан кўп ишлар келади,-деди Талъат унинг пичингига аҳамият бермай.-Ўтиргунимча шунақа дискотеканинг “томи” эдим. Сизлар мендақаларни “танк” ҳам дейсизлар шекилли?
-Нима? “Ўтиргунимча” дедингми? Нега ўтиргансан?-деб сўради Ҳусан бу сафар зардали оҳангда.
-Айтдим-ку, “танк” эдим, деб. Бир-икки сўтак ғалва кўтариб қолган эди. Сал қаттиқроқ эзиб қўйибман. Олти ой ўтирдим, кўп эмас.
-Қайси дискотекада ишлагансан?
-Қаршида “Симурғ“ дегани бор, бундан сал каттароқ. Эшитганмисиз ё бориб кўрганмисиз?
-Эшитмаганман. Хужжатларинг борми?
-Бўшатилганим ҳақидаги ҳужжат бор,- Талъат шундай деб шиминиг чўнтагидан тўрт буклоғлиқ қоғоз олиб Ҳусанга узатди.- эрта-индин паспортимни беришади. Бу ёғи пишиқ, хавотир олманг.
-Паспорт олганингда келасан.
-Акахон, ҳафа бўлмангу мен битта жойга икки марта салом берадиган ғариб эмасман.
Талъат шундай деб бурилганда яна Ҳасан тўхтатди.
-Майли, фақат бугун-эрта тозаликка қараб турасан.
Акасининг бу ўзбошимчалиги Ҳусанга ёқмай бош чайқаган эди, Ҳасан мақсадини англатди:
-Баҳонада синаб оламиз,-Ҳусан “билганингни қилавер” деган маънода жаҳл билан қўл силтагач, яна Талъатга  қаради:- Эшитдингми, отинг  нимайди?
-Асли отим Сухробу, лақабим Болтавой эди, сизам Болтавой деяверинг.
-Шартимга кўнсанг, гапни кўпайтирмагину ана, супургини ол. Бошқа нарсага тумшуғингни суқмай тур. Биров суриштирса, мардикор бозордан келгансан, билдингми?
Кеч тушганда Соли Муродов дискотекага келди. Аввалига соҳил томондан туриб кузатди. Ўйин ҳали қизимаган. Ёшлар бирин-сирин келиб туришибди. Капитан буфетчи билан икки оғиз гаплашиб олиш мақсадида дискотекага кирди. “Мама роза”нинг телефонини бермоқчи бўлган йигит бу сафар унга яқинлашмади. Бироқ, Соли Муродов буфетнинг ёпиқлигини кўриб, ичкари томон юрмади. Бир четда туриб рақсга тушаёганларни кузатаётган Талъатга кўзи тушди. Талъат ҳам унга қараб қўйди-ю, эътиборсиз тураверди. Дарвоза яқинидан ўтаётган Ҳусанга Соли Муродовнинг атрофни кузатаётгани ёқмай, унга яқинлашди:
-Келинг, акахон?
-Буфет очилмабдими?-деб сўради Соли Муродов.
-Буфетчи касал, нима эди?
-Тунови куни қарзга юзта ичиб кетувдим, омонатини бера қолай деб киривдум.
-Нима деяпсиз, бизда унақа юзта-юзта бўлмайди. Кайф устида адашгандирсиз?
-Шунақамикин? Майли, унда узр. Қариликнинг бошланишида одамнинг эси шунақа кирарли-чиқарли бўларкан.
Капитан шундай дегач, изига қайтди. Дарвозадан чиқар пайтида Ҳусаннинг: “Нимага анқайиб турибсанлар, қаланғи-қасанғи кириб келса ҳам оғизларингни очиб тураверасанларми!” деган танбеҳини эшитди. Ташқарига чиққани  билан дарров кетгиси келмади. Анҳор соҳилига борди. “Сув -  аслида тириклик манбаи. Лекин зулмкорларнинг ҳаракати билан кимларнингдир жонини олади,-деб ўйлади у.- Яна кимларнингдир жиноятларини яширишга хизмат қилади. Агар бизга хабар берилмаганида мурдани балчиқ босиб ётаверарди. Авваллари баҳорда  сув тўсилиб, анҳорлар тозаланарди. Ҳозир бу ҳам йўқ...”
Орқа томонда шарпа эшитилиб, ўгирилди. Талъатни кўриб, ажабланди:
-Нега келдинг? Сени чақирмаган эдим-ку?
-Зарурроқ гапингиз бордир, деб ўйлабман.
-Сенга аниқ вазифа юкланган.
-Бажаряпман. Ишга кирдим ҳисоб. Лекин шу ишим ўзимга эриш туюляпти.
-Нега?
-Бунақа усул йирик жиноятларни фош этишда қўлланилмайдими?
-Йирик дедингми?  Бир одамни ўлдириб сувга ташлаб юборишни  сен ўқиган академияда майда иш деб ўргатишганми? Унда йириги қанақа бўларкин?  Биз бир эмас, икки қотиллик изини шу ердан излаяпмиз-ку? Эҳтимол кўзингга бу ердагиларнинг ҳаммаси қотил бўлиб кўринаётгандир?
-Унчалик эмас,-деди Талъат устозининг асабийлашганига тушунолмай.
-Унчалик эмасми? Унда сен диққат билан кузатавер. Булар орасида адашиб, санқиб юрганлари топилади. Биз уларни ҳам тўғри йўлга солишимиз зарур. Бу ҳам майда иш эмас.
-Тушунмадим? Биз тўғри йўлга соламизми? Менингча улар тўғри йўлга тушишмаса керак. Шартта-шартта обориб қамаш керак. Қотилларни эса шартта отиш керак. Шунда тартиб бўлади.
-Нима дединг? Мени ҳайрон қолдирдинг-ку, укам? Сенда жиноятчига нисбатан фақат нафрат бор  экан-ку? Яхшилиб билиб ол: бу нафрат ҳақиқат йўлига ҳамиша тўғаноқ бўлиб туради. Хатосини англаб, тўғи йўлга қайтиш ниятидаги жиноятчилар шу нафрат туфайли ҳаётдан аламзада бўлиб қоладилар. Кейин қайта-қайта ўч олишга киришадилар. Сен ёшсан, ишни энди бошлаяпсан. Бу нафрат сенга қайдан юқа қолди? Сенга жиноятни очиш усулларидан сабоқ беришибди-ю, жиноятчини тўғри тушунушни ўргатишмабди.
-Соли ака, жиноятчини тўғри тушуниш, таҳлил қилиш олимларнинг иши-ку?
Айни чоғда йигит билан фикр олишиш нияти бўлмаса-да, Талъатнинг бу эътирози Соли Муродовни баҳсга киришишга мажбур қилди.
-Бу ишда ҳамма олим бўлиши керак. Сен урушни кўз олдингга келтиргин: рўпарангда ашаддий душманлар билан бирга, урушни истамаганлар ҳам бўлади. Жанг майдонида ким душман, ким адашган – ажратиб ўтирилмайди. Жиноят оламида ашаддийлари бор, улар раҳм-шафқатга арзишмайди. Лекин адашганлар кўп-ку? Бу оламга зўрлаб олиб кирилиб, ушлаб турилганлар  ҳам бор-ку?! Сенинг назариянг бўйича уларнинг барчасини бараварига ўққа тутсак, биласанми, нима бўлади? Биз уларнинг тўғри йўлга тушишларига имкон яратиб беришга мажбурмиз.
-Сизга қаршилик қилиш ниятим йўқ. Лекин, хафа бўлманг-у айтганларингиз соф илмий назария. Хўп, биз уларга имкон яратиб берамиз. Улар-чи? Улар тўғри йўлга тушгунларича ўғирлик қилаверадилар, одам ўлдираверадилар. Унда бизнинг нима керагимиз бор?
-Ука, кўнглингга олмагин-у аммо битта саволим бор. Аслида биринчи кўришганимда сўрашим керак эди. Ўқиш чоғида бу саволга кўп марталаб жавоб қайтаргандирсан, деб индамовдим. Энди сўрайман: бу соҳага нима учун киргансан?
-Амакиваччамни тўйига бир ҳафта қолганида ўлдириб кетишган. Келин билан тилла магазинга бориб, узук олиб чиқишаётганда икковини  ҳам ўлдиришган. Яна куппа-кундузи. Биласизми, қотиллар ҳалигача топилмаган. Балки биз яратиб берган имкониятдан яхши фойдаланишгандир?
-Бу пичингинг ўринсиз. Айрим жиноятлар одамларнинг лоқайдлиги...
-Тўғрироғи, қўрқоқлиги..-деб аниқлик киритди Талъат.
-Ҳа, лоқайдлиги ва қўрқоқлиги туфайли очилмай қолади,-деб таъкидлади капитан.- Одам кўриб туриб кўрмадим, деса биз нима қилайлик?
-Мен ўшандан бери ўзимга бир савол бераману ҳеч жавоб топа олмайман: одам нима учун ўғирлик қилади, нима учун одам одамни ўлдиради? Нима етишмайди шундай одамларга? Меҳнат қилса оч қолмайди-ку? Бунақаларнинг тузалиб кетишларига мен ишонмайман!
-Хулоса чиқаришга шошилма, яна чуқурроқ ўйлаб кўр. Агар шу фикрда қатъий қолсанг, мен сени ишдан четлатишга мажбурман. Сенинг қарашларинг менинг иш услубимга мутлақо зид экан.
Соли Муродов бошқа гапга ўрин йўқ дегандек соҳил бўйлаб юра бошлади. У Талъатни айбламоқчи эмасди. Кўп нарсаларни инкор қилиб ташлаш, чора кўришда кескинликни ёқлаш бу йигит ёшидагиларга хос одат эканини у билади. Ёшлик чоғида ўзи ҳам шулар каби эди. Ҳаёт унинг қарашларини кескин ўзгартирмади. Ҳозир Талъат айтган гаплар унинг дилида ҳам сақланади. Фақат... ҳақиқат ҳамма вақт  тантана қилавермайди. Ҳаётнинг аёвсизлиги ҳам шунда. Соли Муродовнинг йигитга насиҳат қилиб қўйишдан мақсади бор эди. Жиноят оламини узил-кесил енгаман, деб шаҳд билан кириб келган ёшлар бу ишдаги айрим кичик бўлса-да, адолатсизликка дуч келсалар синиб қолишлари мумкин эди. Ўқиш йиллари катта-катта жиноятларни очиш умидида яшайдилар. Амалиётга келганларида эса ўзга ҳолатга дуч келадилару ҳафсалалари пир бўла бошлайди. Соли Муродов шогирдининг шундай тоифа қаторига тушиб қолишини истамаётган эди. Бир оз юргач, у тўхтади:
            -Сенга бир ҳикмат айтаман, бўш пайтингда ўйлаб, мағзини чақишга ҳаракат қилиб кўр. Буни ўзим ҳам яқинда бир одамдан эшитдим. Ҳар сафар фикрлаганимда битта маъно топаман.     Шогирд устозидан сўрабди:
    -Ақлли инсон бошқа бир одамни ёмон кўриши, ундан нафратланиши мумкинми?
    -Албатта,-дебди устоз.- масалан, ғийбатчидан нега нафратланмасин? Яна ўзи довюрак бўлатуриб одатларга хилоф иш юритувчини, яна қатъийликни фан қилгани ҳолда ўжарликдан чекинмовчилардан нафратланиш айб эмас. Хўш, ўзинг-чи, қандай одамлардан нафратланасан?
    Шогирд жавоб берди:
    -Мен бировларнинг ақли билан кун кўрадиганларни, бўйсунмасликни дадиллик ҳисоблайдиганларни, чақимчиликни ҳақиқатгўйлик деб билувчини ёқтирмайман.
           Соли Муродов шундай дегач, хайрлашиш учун шогирдига қўл узатди.

                            

 
Кейинги »