ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
            27.Болаликдан қолган аламлар

Асрорни анҳор бўйидан ҳайдаётганида Талъатга кўзи тушган Қамариддин қаҳвахонага ўтмай, уйига келди. Диванда инқиллаб ётган Ғайратнинг пешонасига кафтини қўйиб, унга далда берди:
-Иситманг сал тушибди. Эртага туриб кетасан. Яранг оғримаяптими?
-Оғрияпти. Анавиндан озгина бермасангиз бошқа чидолмайман.
-Чидайсан. Чидашинг шарт. Мен сен билан бирга зўр ишларни қилишни мўлжаллаб қўйганман. Яқин орада биз бировларга хизмат қилмайдиган бўламиз, энди бировлар бизга хизмат қилишади. Мен ҳали лапашанг ошнангни ҳам метиндек чайир қилиб юбораман.
-Кимни айтяпсиз?
-Асрорни-да. Қарасам, анҳор бўйида довдираб турибди. Сен у билан қанақа ошначилик қилгансан? Ўғил бола ҳам шунақа латта бўладими?
-Мен сизга бошида айтганман. У олим бўладиган бола, кўнгли жуда нозик. Сизга иш бермайди. Ҳали ҳам бўлса уни тинч қўйганингиз маъқул.
-Бекор айтибсан! Бу гапни бошқа тилингга олма. Сен ҳам, у ҳам, ҳаммаларинг анчадан бери бизнинг кўчамизда яшаяпсанлар. Бу кўчадан энди тириклайин чиқиб кетиб бўлмайди. Сен мени вахший бир аждаҳодай кўришинг мумкин. Лекин ўзинг танлаган ҳаётнинг қонуни шундай. Сени мен бу кўчага бўйнингдан бўғиб, уриб-тепкилаб олиб кирмадим-ку, тўғрими?
-Агар адам чалажон бўлмаганларида...
Ғайрат гапини охирига етказмай,  кўзларини юмди. “Адам бошқалар каби топарман-тутарман бўлганларида мен бу кўчага кирмасдим”, демоқчи бўлдими, ё афсусини баён этмоқчимиди – қоронғулигича қолди.
Дераза олдида турган Қамариддинга  унинг  гапи чала бўлса-да, таъсир қилди. Дераза оша кўчага қараб, янги автомашина атрофида ўйнаётган болаларни кузатди. Рўпарадаги уй йўлагидан эр-хотин чиқишиб, уларни эркалашгач, барчалари машинага ўтирдилар.
Ғайратнинг гапига бу манзара илова бўлди-ю, Қамариддин болалигини эслади.
Ўшанда ҳали ўн тўртга кирмаган эди. Мактабдан қайтаётиб қараса, коттедж-уй олдида яп-янги машина турибди. Тенгдошлари машинани ҳавас билан томоша қилишяпти. Улар орасидаги бир бола синфдоши бўлгани учун Қамариддин  улар даврасига қўшилишни иҳтиёр этиб тўхтади. Умид билан уларга тикилди. Аммо уни даврага чорлашмади. Бунинг ўрнига ўзидан бир синф юқорида ўқийдиган боланинг заҳарли гапи  янгради:
-Ҳой, етимча, намунча машинамизга суқланиб қараб қолдинг?
Бунга қадар ҳам Қамариддин етимликнинг хўрлик ошидан кўп марта тотиган эди. Мактабдошининг кутилмаганда бундай хақоратлаши уни гангитиб, жавоб беришга сўз ҳам тополмай қолди. Унинг довдираб қолганидан лаззатланган иккинчи бола тилидан ҳам ҳақорат тоши отилди:
-Энг бахтли бола бўлмоқчимидинг, ойингга айт, эрга тегсин,  ўгай отанг сенгаям шунақа зўр машина олиб беради.
Қамариддиннинг ранги оқариб, лаблари титраб, мушти тугилган онда ҳақоратлар тошбўронига синфдоши ҳам қўшилди:
-Эшитдиларингми, бу каллаварамнинг иншо ёзганини. “Дунёда энг бахтли одам – адаси бор одам”, дебди.
-Тўғри ёзибди,-деди  учинчи бола.
-Ёлғонни тўқиб ёзган. Аслида  отаси бор болаларни ёмон кўради. Бу етимчага ўзига ўхшаган етимча ўртоқлар керак,-деди синфдоши.
-Ҳой, шуметим, иккинчи бу кўчадан ўтма, билдингми?!-деди ҳақорат тошини отишни бошлаган бола.
Қамариддин уларга сўз билан жавоб қайтаришга иложсиз эди. Унинг хўрланишлар оқибати ўлароқ шаклланган “бундай пайтда фақат мушт тили билан гаплашиш керак”, деган ўз ақидаси бор эди. Бу онда юрагини тирнаган алам шу ақидасига амал қилишга даъват этди: портфелини бир ёнга отди-да, ўзидан бир ёш катта болага ташланиб, кўкрагига зарб билан калла қилди. Ҳозиргина катта гапираётган бола вой-войлаб йиқилди. Бошқалар эса уни ўраб олиб муштлай кетишди. Қамариддин шунда ҳам қочмади. Болаларнинг шовқинини эшитиб уйдан югуриб чиққан машина эгаси уларни ажратиб қўйди.  “Бу ким?” деган саволига ”бу етимча машинангизга чизмоқчи бўлди”, деган жавобни эшитгач, Қамариддиннинг бетига шапалоқ туширди, сўнг қулоғидан чўзди-да: “иккинчи бу томонга қадамингни босганингни кўрсам, ўлдираман!” деб дағдаға қилди. Қамариддин кўзда алам ¸шлари, қалбида эса қасос олови  билан улардан узоқлашди.
“Нима учун гуноҳкор эмас, бегуноҳ одам жазоланади? Айбим – отам йўқлигими, етимлигимми? Энди ҳамиша шундай бўлаверадими? Нима қилишим керак? Ҳимоячим ким менинг?”
Қамариддин кўп ўйлади. У ҳаётда бунданда баттар ноҳақликлар борлигини ҳали билмас эди. Унинг учун энг катта ноҳақлик –  етимлик! Бошқа ноҳақликлар эса шундан келиб чиқаверади.
“Сенинг ҳимоячинг йўқ, ҳеч ким сенга қайишмайди, ноҳақликка қарши ўзинг курашишинг керак. Ўзингни ўзинг ҳимоя қил. Кураш! Енгиб чиқ! Кимлигингни кўрсат уларга! Агар енгиб чиқолмасанг, ўзингни кўрсатиб қўя олмасанг, ўлиб кетганинг минг марта яхши!”
Қамариддин шу қарорга келди. Ақл нуқтаи назаридан қаралганда, бу аҳд нотўғри, бироқ, яхшилар меҳрига муҳтож, қалби зада бола учун эса бирдан-бир тўғри йўл шу эди.
Ота-бола бу кўчадан ўтишни таъқиқлашган бўлса ҳам эртасига ҳеч бир иккиланмай, заррача чўчимай яна шу томон юрди. Машина кечаги жойида, ёнида кўп эмас,  иккитагина бола турибди. Ўнта бола турганида ҳам Қамариддин барибир йўлидан қайтмасди. У болаларга дадил яқинлашди.
-Яна шу кўчадан ўтяпсанми? Кеча адабингни емовмидинг?-деди каттароқ бола калондимоғлик билан.
-Мен... кечирим сўрагани келувдим,-деди Қамариддин унга тикилиб.
Бу гап болага ёқиб, мириқиб кулди-да:
-Ҳа, энди калланг ишлабди. Бўпти, кечирдим, жўна,-деди.
-Ҳали кечирим сўрамадим-ку?
-Бўпти, тезроқ сўрагин-у қорангни ўчир,-деди иккинчи бола.
-Мен кеча... бошларингни ёролмаганим учун кечирим сўрамоқчи эдим.
Болалар нима гаплигини англамай, Қамариддин портфелидан тош олди-да, уларга ташланди, аввал бирини, кейин иккинчисини урди, сўнг эса тошни бор кучи билан отиб, машина пешойнасини синдирди. Бу қилган ишидан заррача афсусланмади, қўрқиб қочмади ҳам. Ҳатто машина эгаси ҳовлиқиб чиққанида ҳам жойидан жилмади. Ердан тош олиб, унга ғазаб билан тикилиб тураверди...
“Ахлоқ тузатиш меҳнат колонияси” деб аталувчи болалар қамоқхонасида тарбиячилардан яхшилик ҳақида кўп ибратли гапларни эшитди. Тинглаган насиҳатлари тўпланиб, қоғозга туширилса, каттагина китоб бўларди. Бироқ,  у насиҳатларнинг биронтасини қулоққа илмади. Ундаги аламзадалик қора булути ҳар қандай ёруғлик, ҳар қандай нурга тўсиқ бўла оларди. Хуллас, яхшилик нури унинг юрагига йўл топа олмади, қалбига сепилган яхшилик уруғи эса иймон нуридан бебаҳра бўлгани учун униб чиқмади. Янги машина ёнидаги қилтириқ бола, унинг қилтириқ ўртоқлари, важоҳатидан ит ҳам қўрқадиган бераҳм отаси  Қамариддиннинг кўз олдидан сира нари кетмас эди. Улар билан кунда бир уришар, қамоқдан чиққач  яна қасос олишнинг минг бир ҳил йўлини ўйлаб топарди. Кунлар, ойлар ўтган сайин шу баланд девор ортида эркин юрган барча одам ўша қилтириқ бола, ўша ваҳшатли отадай туюлаверди унга. Бир неча кишига бўлган ғазаби ортиб, бутун одамзотдан нафратлана бошлади.
Биринчи марта қамалишига сабаб бўлган бу воқеа Қамариддиннинг хотирасига муҳрланиб қолган эди. Ҳозир ҳам шундай бўлди. Ғайратнинг “чалажон адам”, дейиши ғашини келтириб, ўгирилди-да, унга норози қиёфада қаради:
-Сен адангни унақа дема. Инвалид бўлса ҳам аданг бор. Менда шунақаси ҳам йўқ. Биласанми, мен бир пайтлар ўгай бўлса ҳам отам бўлишини хоҳлаганман. Отаси борлар мен учун энг бахтли болалар эди. Уларга ҳавасим келарди. Баъзан эса алам қиларди. Мен онамни яхши кўраман. Лекин эрсиз яшаётгани учун баъзан нафратланиб кетаман.  Сен аҳмоқ экансан. Ота бола учун бир қўрғон эканини билмайсанми?  Отасиз болага илон ҳам, чаён ҳам, ҳатто чувалчанг ҳам даф қилаверади...
Қамариддин кейинги гапларини ярасига туз сепилган одамнинг маҳзунлиги билан айтди. Чиндан ҳам Қамариддинда отасининг бағрида бахтиёрлик билан улғаяётган болаларга нисбатан нафрат бот-бот уйғониб турарди. Болалигида бу нафрат йўқ эди. Ҳавас бор эди. Боғчада эканлигида, ўртоқларини адалари олиб кетгани келишганда уларнинг шодон чеҳраларига ҳавас билан боқарди. У дамларда отасининг Афғонда ҳалок бўлганини билмасди. Онаси “аданг яқинда келиб қоладилар”, деб алдарди. Йўқ, алдамас эди. Унинг ўзи ҳам ўлим ҳақидаги хабарнинг алдамчи  эканига, эрининг  тез орада қайтишига ишонарди. Кейинроқ Қамариддин отаси билан фахрланиб юрсин, деб ҳақиқатни айтди. Ўшанда ҳам ҳали нафрат уйғонмаган эди. Емоқ-ичмоқда, кийинмоқда бошқалардан кам ери йўқ эди. Унга фақат ота меҳри етишмас эди. Ундаги ҳавас аста-секин ҳасадга айлана бошлади. Ҳавас ўрнини ҳасад бутунлай эгаллагач, нафрат ҳам туғилди. Биринчи марта қамалганида ўз нафратига ўзи бутунлай тобе бўлди. Айниқса қамоқ камерасидаги бир учрашув бу нафратга қувват берди.
...Турмада балоғатга етмаганлар учун алоҳида камера бўлмагани учун Қамариддинни катталар ёнига қўйишди. Ўн тўрт яшар боланинг тақдирига ачинганлар ҳам, “бу бола ҳозирдан шунақами,  кейинроқ балонинг ўқи бўлади”, деб ёмон кўрганлар ҳам топилди. Ўн кишилик камерада Қамариддин ўн тўртинчи маҳбус эди. Ҳожатхона тувагига қадалиб турган каравот эгаси – ҳали ўн саккизга кирмагани сабабли “балоғатга етмаган” мартабали йигит “Кел, братишка, бу “кўшк”ка иккаламиз сиғамиз”, деб Қамариддинга марҳамат кўрсатди.
Ҳаётда тескари нарсалар кўп: бировлар кимнидир қамоқ жазосидан қутқариб қолиш учун сарф-ҳаражатлар қилсалар, бошқалар кимнингдир умри қамоқда чириши учун елиб-югурадилар. Ўғлининг боши ёрилган, машинасининг ойнаги синган одам шу тоифадан экан. “Бола нодонлик қилди, майли, айбидан кечдим, жувонмарг бўлмасин”, демади. Қамариддиннинг онаси кўз ёши тўкиб, ялиниб келган онлари “ўғлинг отувга ҳукм бўлмаса рози эмасман”, деб бечорани зор қақшатаверди. Оқибатда тергов жараёни анча чўзилди. Ўзини “Ринатбек” деб таништирган йигит ҳам суд бошланишини кутарди. Бир куни Қамариддинга бошидан ўтган воқеалардан бир чимдимини айтиб берди:
“Сенинг отанг Афғон урушида ўлган экан, битта бўлса ҳам сурати бор экан, бу ҳам сенинг бахтинг. Мен эсам отамнинг кимлигини ҳалигача билмайман”,-деб хўрсинган эди Ринат.
Ҳа, чиндан ҳам билмас эди. Онасини учинчи синфга бораётганида илк марта кўрган эди. Бор гапни бувиси кейинроқ айтиб берган: “Туғилганингни билиб қувондим. Онангга руҳсат теккан куни гулдаста кўтариб борсам,  бир ўзи чиқиб келяпти. Мақсадини тушундим. У ёш эди, умрини бадном қилгиси келмаган. “Турмуш қуриб яхши бўлиб кетар”, девдим. Сени менга беришмади. Сени бола қилиб олишга ҳаққим йўқ экан. Лекин исмингни мен қўйганман...” Ринат бувисининг нима учун ҳаққи йўқлигини анча кейин, унинг ўлимидан кейин билди. Аввало у буви эмас, мутлақо бегона – Ринатнинг онаси уникида ижарада туриб,  улар она-бола тутинишган экан. Иккинчидан, бу аёл ҳали унча қари бўлмаса ҳам, сиҳати ёмонлиги учун ногирон саналар экан. Ринат туғруқхонада кўз очиб, гўдаклар уйида тетапоя бўлди, болалар уйида эсини таниди. “Ота-она меҳри, киндик қони тўкилган уй”, деган тушунчалар унга бегона эди.
Ринат нотаниш одамлар келиб, болаларни олиб кетишларини билгач, кимнингдир келишини, бошидан силашини, маҳкам қучоқлаб ўпишини беадад бир умид билан интиқ кутадиган бўлди. Одамлар келишарди, аммо уни олиб кетишмас эди. Ҳам ғилай, ҳам сап-сариқ бўлгани учунми ё айиқполвон каби қўпол қадам ташлашини ёқтирмайми, уни ҳеч ким ёнига чақирмас, бошини силамас, маҳкам қучоқламас, ўпмас эди... У фақат бувисидан умид қиларди. Бувиси келарди, йиғларди, бағрига босарди... аммо олиб кетай дея олмасди...
Ота-оналарини кута-кута умидлари узилган болалар йиғилиб олишиб, ўзларича афсоналар тўқишарди:
-Менинг дадам билан ойим космонавт бўлишган. Қуёшгача учиб бориб, қайтиб келишаётганда бензинлари тугаб, портлаб кетишган. Уйимда расмлари бор,-дейди уйи бор-йўқлигини билмайдиган қизча.
Бу ва бу каби бошқа афсоналарнинг ёлғон эканини ҳамма биларди. Лекин ҳеч ким бир-бирини лофчиликда айблаб, масхараламасди. Уларнинг мажруҳ қалбларига  ўзлари тўқиган шу афсоналаргина малҳам бўларди. Ринат тўқиган дастлабки афсонага кўра, отаси ҳам, онаси ҳам урушда ҳалок бўлган қаҳрамон ҳарбий учувчи эдилар. Уларнинг қайси урушда ҳалок бўлганларини билмаган Ринат бошқа афсона тўқишга мажбур бўлди: ота-онаси зилзила пайтида одамларни қутқараман, деб ҳалок бўлишган.
Учинчи синфда ўқиётганида бу афсона ҳам барҳам топди. Аниқ эслайди: осмонда паға-паға оппоқ булутлар сузиб юрарди. Ҳовлидаги дарахтлар гуллаган палла эди. Ринатни болалар уйи директорининг хонасига чақирдилар. Сочи калта қирқилган, лабларига қуюқ қизил бўёқ сурилиб, кўзларига сурма тортилган, улама узун киприклари узун-узун, эгнига оқ тор шим, тор оқ куртка кийган чиройли аёлни кўриб “мени нима қилмоқчи бу хотин?” дегандай унга таажжуб билан тикилиб қолди. Директор:
-Ринат деганимиз шу  азамат бўлади,-деб таништиргач, аёл ўрнидан туриб, қучоқ очди:
-Ўғлим, жоним ўғлим!-деб Ринат томон юрди.
Тасаввуридаги қаҳрамон отаси ва онасини тасаввуридаги қаҳрамонлар қабристонига кўмиб қўйган Ринатга унинг ҳаракати ғалати туюлиб тисарилди. Бу ҳолат агар беш-олти йил илгари юз берганида Ринат ўйлаб ҳам ўтирмай, “ўғлим!” деб турган аёл бағрига ўзини отган бўларди. Бу онда уни нима ушлаб турибди? “Ринат, ўзингни от унинг бағрига! Қувон, шодлан, онанг келди!” дейди бир овоз. “Ринат, қочиб қол! Бу она эмас, бир ялмоғиздир! Сендан ўн йил хабар олмаган хотин она бўларканми?!” дейди иккинчи овоз.
Аёл Ринатни гўдак фаҳмлаб янглишган эди. Ота-онасиз ўсаётган болаларнинг ҳаёт фалсафаси, ҳаёт ҳақидаги, беиймон оталар, бевафо оналар ҳақидаги тушунчалари анча барвақт шаклланади. Уларнинг митти юракларида бу беиймонларга, бу бевафоларга нисбатан нафрат анча илгари кўз очган бўлади. Ринатни қочишга ундаган иккинчи овоз ана шу нафрат овози эди. Бола шу овозга итоат этди.  Онаси иккинчи, учинчи марта келганида ҳам яқинлашмай, қочиб кетаверди. Бувиси йўқлаб келганида эса “айтинг, энди кўринмасин, ўлдираман!” деди. Бувиси ўн яшар боладан бундай гап кутмаган эди, сесканди. Анча насиҳат қилди, Ринатнинг кўзларидаги аянчли нурни кўриб, аҳди қатъий эканини сезиб, қўрқди. Шундан сўнг Ринатнинг онаси икки йилгача кўринмади. Бувиси оламдан ўтганда келиб, олиб кетди. Меҳрибон кампирнинг ўлими Ринатда меҳр-шафқат уйғотар, деб ўйлаган эди. Йўқ, Ринат эртасигаёқ болалар уйига қайтди.
Бувисидан сўнг бу олам аро Ринатнинг ёлғиз ўзи қолган, ўртоқлари билан ҳам, энагалари билан ҳам иши йўқ эди. У барча хўрликларга еттинчи синфгача чидади. Синфда бировнинг дафтарими, қаламими йўқолса ҳам Ринатдан гумонсирашарди. Баъзан очиқчасига ўғрига чиқаришарди. Кунларнинг бирида тарих муаллимаси “пулимни ўғирлашибди!” деб айюҳаннос кўтарди. Ойлик маошини  олгач, сумкасига солиб, танаффус чоғи синфда қолдирган экан. Бу сафар гумон ҳақиқатга айланди: пул Ринатнинг сумкасидан чиқди.
Ҳамиша ўғирликдан ҳазар қилиб келаётган бола учун бу кутилмаган зарба бўлди. Ўша куниёқ уни милиция олиб кетди. Дунёда ҳақиқат бор, деб ўйлаб, ўғирликни бўйнига олмагани учун ўша куниёқ калтак еди. Вақтинчалик қамоқ камерасидан ўтириб, хўрлиги келса ҳам йиғламади.
Туҳматни, фитнани енгиб чиқишга баъзан катталар ҳам ожизлик қиладилар. У пулни портфелига ким солиб қўйиши мумкинлигини кўп ўйлади. Ўқитувчининг ўзидан ҳам гумон қилди, жиққа мушт бўлган бир-икки болани ҳам назаридан қочирмади. Лекин ўзига энг яқин олувчи ўртоғидан гумонсирамади.  Кураш тўгарагига бирга қатнашувчи дўстидан бундай номардликни кутмаган эди. Ўғирлиги туфайли халқаро мусобақага борувчи терма команда сафидан чиқарилиб, ўрнига ўша дўстининг киритилганини эшитганида ҳам ёмон ўйга бормади. Буни қамоқдан чиқиб, суриштирганидан кейингина билди.
Қамоқ жазосини ўйлаб топган одамлар жиноятчи маълум муддат  тутқунликда ўтирса, ўзининг қилмишларини ақл тарозусига солиб, тавба қилади, деб ҳисоблашган бўлишса керак. Жиноятлари учун адолат юзасидан ҳукм қилинганлар эҳтимол шундай қилишар. “Эҳтимол” деб гумон тариқасида айтилишининг сабаби бор: қамоқдаги ҳеч бир зот “гуноҳимга яраша жазо топдим”, демайди. Ҳеч бўлмаганда “икки йил (ёки икки ой) камроқ беришса ҳам бўларди”, деб нолишади. Шундай экан, мутлақо гуноҳсизлар, туҳмат ёки фитна қурбонлари нима дейишсин? Нафрат ўқларини кимларга қарата отишсин?
Қамоқда ўтирганида Ринатнинг нафрат ўқига энг аввало онаси, сўнг ранг-рўйини бир марта ҳам кўрмагани – иймонсиз отаси дуч бўлишган эди. Болалар уйида уларнинг қаҳрамонликлари ҳақида тўқиган афсоналари тумандай тарқаб кетган, уларнинг асл башаралари ҳақиқатнинг аёвсиз нурларида мана ман деб турарди. Болалар қамоқ лагерининг  жигарранг дарвозаси бўларди. Кўпинча Ринат шу дарвозаси рўпарасидаги ўриндиқда ўтириб хаёл сурарди:
“Ҳозир қўлимга тўппонча бериб қўйишса-ю, кейин дарвоза очилиб, отам билан онам кириб келишса, шартта-шартта отиб ташлардим. Ана ундан кейин ўзимни ҳам отиб ташлашса майли. Йўқ, аввал суд бўлиши керак. Ўша судда гапиришим шарт: “Боласини ташлаб кетган ота-онанинг жазоси шу!” дейман. “Тирик етимлар, ҳаммангиз аблаҳ ота-онангизни топинглар-да, аямасдан отиб юбораверинг. Ёлғон гаплар тўқиб, уларни бошқалар кўзига яхши одам қилиб кўрсатманг”, дейман. “Тирик етимларга милтиқ беринглар!” дейман. Ана ундан кейин мени отиб ташлашса ҳам майли...”
Қамоқда эканлигида онаси уни ҳайратда қолдириб уч марта йўқлаган эди. Тўғрироғи, Ринат икки марта дийдор кўришиб, учинчисида учрашишни истамади. Шундан сўнг онаси бошқа келмади. Ринат қутилиб чиққач, болалар уйига ҳам мактабга ҳам бормай, онасининг уйидан паноҳ топди. Пешин чоғида келиб, эшикни тақиллатганда ҳеч ким очмади. Зинада ўтирганича кечга қадар кутди. Шом қоронғусида  бир эркак билан қўлтиқлашган онаси кўринди.  Онаси унинг шу кунларда озод бўлишини биларди. Аммо айнан бугун чиқиб, зинапоя тутқичига суяниб ўтириб, сигарет тутатганича пойлашини кутмаганди. Онаси унга кўзи тушгани ҳамон таққа тўхтаб қолди. Тилига гап ҳам келмади. Ринат эса соғинган онаси билан сўрашмоқ учун ўрнидан турмади. Онаси ёнидаги эркакка: “ўғлим келибди, сизга ўзим телефон қиламан”, деб пичирлади. Ринат унинг гапларини аниқ эшитмаса ҳам, нима дейилганини таҳмин қилди. Эркак гапни чўзиб ўтирмай, тезда изига қайтди. Ринат шундан кейингина ўрнидан турди. Зинадан пастга, онаси турган жой томон юрмай, аксинча, юқорига, эшик томонга юрди.
-Истасангиз ҳам истамасангиз ҳам энди мен шу ерда яшайман,-деди қатъий ва совуқ оҳангда.
Ҳануз пастда турган онаси бир оз довдираган ҳолда:
-Жудаям яхши, менинг кўнглимдагидай қарор қилибсан,-деди.
-Фақат битта шартим бор: менга хўжайинлик қилмайсиз,-деди яна ўша совуқ оҳангда,-қандай хоҳласам, шундай яшайман.
Онаси унинг келажагини ўйлаган дамларда  бу уйга кириб келишини ҳам таҳмин қилган, ҳатто эркин яшашни талаб қилишини ҳам ҳисобга олган эди. Шу боис эшик ёнида туриб айтилган гап уни ажаблантирмади, ташвишга ҳам солмади.
Она-бола бир-бирларининг ҳаётларига аралашмай, ҳудди бир кавакдан паноҳ топган ёввойи ҳайвонлар каби яшайвердилар.
Ринат онаси билан бирга кўрган эркак уч ҳафтадан сўнг “меҳмон” бўлиб келди. Онаси Ринатнинг савол назарига жавобан “дадангнинг дўсти, биздан хабар олиб туради”, деб изоҳ берди. Ринат “дадамнинг ўзи қаерда, нима учун ўзи хабар олмайди?” деб сўрамади. У гўдак эмас-ки, бу одамнинг мақсадини билмаса. Кунлар шу тарзда ўтаверди. Аввалига Ринат қўққисдан кириб қолганда дастурхон устидаги ичимликларни беркитадиган бўлдилар. У гўл эмас-ки, ароқнинг ҳидини билмаса. Кейинроқ бориб, маишатларини яширишга уринмадилар ҳам.
Бу қамоққа тушишига сабаб бўлган воқеа бир ҳафта илгари содир бўлган эди. Кўчада ширакайф қайтган Ринат уйда давом этаётган маишат дастурхони атрофидан жой олди. Пиёлада онаси учун қуйилган ароқ бор эди. Уни олиб бир кўтаришда ичгач, “отасининг дўсти”га “яна қуйинг”, дегандай узатди. У одам пиёлани олиб, дастурхон четига қўйди-да:
-Шунинг ўзи сенга етарли,-деди.
Шу пайтгача Ринат у билан деярли гаплашмаган эди. Онасининг ҳаётига аралашишни истамагани сабабли у одам келиши билан кўчага чиқиб кетарди. Бу сафар кайф таъсириданми, қитмирлик қилгиси келди. Четдаги пиёлани олиб, ўзи ароқ қуйди-да, қултуллатиб ичиб бўлгач, унга қараб туриб “куфф!” деб қўйди. Кейин “бу одамни қаерда кўрган эканман?” дегандай кўзларини бир оз қисиб, тикилди.
-Сенинг боланг борми?-Ринатнинг бу қилиғи, айниқса дабдурустдан сенсираши у одамнинг ғашини келтирди.
-Бор,-деди, ғазабини ичига ютиб.
-Детдомдами?
-Нега детдомда бўларкан? Уйда.
-Болаларингни ташлаб кетмайсанми?
-Жинни бўлганмисан? Нега ташлаб кетарканман?
-Ташлаб кетмасанг жинни бўласан. Яхшиси, хотининг билан ажрашгину болаларингни детдомга бер. Сен менинг онамга уйлан, мени эса ўғил қилиб ол.
Ошхонадаги онаси Ринатнинг гапини эшитиб, уларнинг ёнига шошилди.
-Ринат, бунақа ҳазил қилма.-деди ялиниш оҳангида.
Ринат онасининг гапига парво ҳам қилмади, у томон қараб ҳам қўймади. “Отасининг дўсти”дан кўз узмай, тишларини бир оз ғижирлатганича:
-Хотинингни ташла, онамга уйлансанг уйлан, бўлмаса ўлдираман!-деди.
-Ринат!-деди онаси, уни елкасидан ушлаб.
Ринат қитмирлик қилиб, уларни масхараламоқчи эди, аммо қитмирлиги ўзи кутмаган ҳолда  нафратни уйғотди-ю, ғазаб ўтига мой қуйди.
-Сен аблаҳсан, одам эмассан!-деди у, онасининг силаб-сийпашига эътибор бермай.
“Отасининг дўсти” эса бу машмаша яхшилик билан тугамаслигини англаб, ўрнидан туриб, эшик томон юрди. Ринат уни осонлик билан қўйиб юборгиси келмади. Ўрнидан ирғиб турди-да, йўлига ғов бўлди:
-Сен ҳайвонсан! Сен...-тилига келган ҳақорат қайтарилмай айтилаверди.
Маст йигитчанинг ҳақоратлашига асоси бор эди. Оиласига хиёнат қилиб, Роббисининг амрига бўйсунмайдиган одамга олқиш эмас, ҳақорат лозимлигини ҳеч бир кимса инкор этмайди. Бировнинг тилидан учаётган ҳақорат  Тангри томонидан бузуқлиги учун ҳозирланган жазонинг бошланиши эканини ҳам барча билади. Билади-ю, парво қилмайди. Ҳақоратни эшитади-ю адолатсизликка дуч келгандай ғазабланади...
Ринатни бир мишиқи, шўртумшиқ деб билган “ота қадрдон”нинг бу гапларни эшитишга ори келди: унинг юзига тарсаки урганини ўзи ҳам билмай қолди. Бу тарсакидан Ринат ўзига келмади, кулди. Бу кулги ҳалокат даракчиси эканини катталар сезишмади. Ринат ҳаҳолаганича кула туриб, унинг кўкрагига бир калла қўйишдаёқ букчайтириб қўйди. Тепишга чоғланганида онаси ўртага тушиб, ўйнашини ҳимоя қилди. Ринатни кўкрагидан итарди. Ринат “ҳали шунақами!? Майли...” деб ошхонага кирди. У қамоқда ўтирганида дарвозадан кириб келадиган ота-онасини отиб ташлашни орзу қиларди. Ҳозир шу орзунинг амалга ошириш фурсати келганини англади. Гарчи бу одам отаси бўлмаса-да, “ўз фарзандларига хиёнат қилгани учун ўлиши керак”, деган ҳукмга келиб, қўлига катта пичоқни олиб, изига қайтди.
Хонага қайтганида онаси стулда, “отасининг дўсти” эса ерда, унинг тиззасига бош қўйганича ўтирарди. Онаси Ринатнинг қўлидаги пичоқни кўриб, бақириб юборди. У одам эса бошини кўтариб қарашга ҳам улгурмади. Ринат у томон отилди-ю, бўйнига пичоқ санчди. Ошхонада, пичоқни қўлига олаётган чоғида онасини ҳам ўлдиришни фикр қилган эди. Бироқ, у одамнинг бўйнидан отилиб чиқаётган қонни кўриши билан онасига қўл кўтара олмади. Нимага шундай бўлганини милиция таъқибидан қочиб юрганида ҳам, қамоқхонада ётганида ҳам кўп ўйлади. Бироқ минг ўйлагани билан онасига қўл кўтара олмаганлиги сабабини билолмади.
Ринат Қамариддинга шу воқеаларни эринмай ҳикоя қилиб бергач, ўз қилмишига ўзи баҳо берди:
-Уни ўлдириб тўғри қилдим. Болалар  инсофсиз отадан қутулишди. Ўзининг болаларини алдайдиган одам одамми? Терговчига шундай девдим, тумшуғимга бир туширди. Нимага урганини биласанми?
-Улар ургилари келса сабаб қидириб ўтиришмас экан-ку?-деди Қамариддин.
-Шунақа-ку, лекин терговчи бекорга урмади. Ўзининг бузуқлиги эсига тушиб кетди. Балки “ўйнашимнинг етимчаси мени ҳам ўлдирса-я!” деб қўрқиб кетгандир. Ҳамма менга ўхшаб мардлик қилса, биласанми, нима бўлади? Ўликхонага ўлик сиғмай кетса керак... Мени отишга ҳукм қилишмайди. Нари борса ўн-ўн беш йилда чиқиб келаман. Қамоқда ўлиб кетмаслигим учун, ҳеч кимнинг ғашини келтирмай  яхши бола бўлиб юраман. “Онамни ҳам ўлдирмай тур”, деб худога ялиниб юраман. Онам ўз ажали билан ўлмаслиги керак. Мен уни ўзим бўғиб ўлдираман. Мени эмизмаган кўкракларини кесиб, чучвара тугиб ейман...
Бу гапларни эшитиб Қамариддин даҳшатга тушганини кўрган Ринат кулди:
-Қўрқиб кетдингми? Тентак экансан-ку? Бу бир аҳмақона орзу-да! Ўлдирсам ўша куни ўлдирардим. Лекин… боласига хиёнат қилганлар жазосиз қолмаслиги керак.
Бебурд оталар ҳақида сўз кетса Қамариддин Ринатнинг ўша ҳикоясини ёдга олади. Оталарни жазолаш ҳақидаги гапларни ҳам ўша йигитдан ўрганган. Ҳозир Ғайратнинг отаси ҳақидаги гапини эшитганда  Ринатни эслади. Бир оз ўйланиб турди-да, Ғайратга танбеҳ берди:
-Сен отангнинг иззатини жойига қўйишинг керак. Асрорнинг отасини эса ҳурмат қилиш шартмас.   Асрорнинг ақлига ҳавасим  келади. Унинг катта ўқишларда ўқишини хоҳлайман. Ўзим ҳам ўқишни хоҳлардим. Ишонмайсанми?
Қорадорининг хумори тутиб турган йигитга шунақа гаплар ёқармиди? Ғайрат Қамариддиннинг бу оҳангдаги гапларини тезроқ тугатишини истаб:
-Бўлиши мумкин,-деб қўйди.
-“Бўлиши мумкин” эмас, аниқ гап. Сен менинг ўғрилигимни биласан. Ахир мен ўғри бўлиб туғилмаганман-ку? Бир шўртумшуқнинг касрига қолиб  қамалиб қолмаганимда ўқиган бўлардим.
Қамариддин чекмоқчи бўлиб сигарет олди, аммо тутатмай бармоқлари билан эзғилаб ташлади.
Онасининг ҳаракати билан қамоқдан муддатидан илгарироқ чиқса-да, ўқишини давом эттира олмади. Етти йил ўқитган мактаби ҳам унинг кўкрагидан итарди. “Тарбияси оғир бола”га уларнинг тоқатлари йўқ эди. Қамариддин фақат милицияга керак эди. Дам-бадам назорат бўлимига чақиришади. Ўқишга ёки ишга жойлаб қўядиган бўлишади. Бироқ, ваъдадан нарига ўтилмайди. Онаси ишда, ўзи кун бўйи кўчада. Кўчада санқиб юрадиган боланинг омади юришмайди, деб ким айтади? У мактабга керак бўлмаса, бирон хизматга лозим кўрилмаса не фожиа? У кўчадагиларга керак экан. Ринатнинг озодликда қолган ошналари уни хорлаб қўйишмади…
Шуларни эслаб енгил хўрсинди-да, гапини давом эттирди:
-Ҳа, ўқирдим,-деб таъкидлади у.-Балки Асрорингга математикадан мен дарс бериб юрармидим. Агар шундай бўлганида мен уни отасининг қўлига топшириб қўймасдим. Ҳозир ҳам топширмайман. Ўқитаман. Лекин ўқиб, менга хизмат қилади.
Қамариддиннинг кейинги гапи ҳукм мақомида эди. Унинг бекордан бекорга гапирмаслигини Ғайрат яхши билади. Қамариддин айтганини қилади: ураман, дедими – уради, пул бераман, дедими – беради. Ўлдираман, дедими – бу ҳам қўлидан келади.  Ғайрат унинг “ўлдираман”, деган аҳдини амалга оширганини кўрмаган, лекин шундай бўлишига ишонади. Бир қўрада қўй билан бўрининг яшамоғи мумкин эмас, аммо Қамариддиннинг вужудида меҳр ҳам, ваҳшийлик ҳам мавжуд эди. Қамариддиннинг атрофидаги болалар, хусусан Ғайрат ҳам қачон меҳр, қачон ваҳшийлик бош кўтаришини билмас эдилар. Улар валинеъматларининг армонини билишмайди. Қамариддиннинг дарди ичида. Фақат бир марта қаҳвахонада  учовлон ўтиришганида кайф қилиб қолиб Асрорнинг бўйнидан ушлаган, пешонасини пешонасига босиб хўрсинган, “Менинг ҳам ўқигим келарди, талаба бўлиб юргим келарди. Олим бўлиб “Мерс”ларда юргим келарди”, деганини Ғайрат эшитган, бироқ унинг қалбини катта дард ва алам тоши эзиб ётганини ҳис қилолмаган эди. Ҳозир ҳам шундай бўлди. Қамариддин бу гапларни ўзига ҳамдард топиш учун айтмаган эди. Чунки у ўзига ташқаридан ҳамдард изламайди, ҳамдард топилишига ишонмайди ҳам. У аламли умрининг тошлари остида эзилиб руҳи қийналганда ҳудди ўзига ўзи гапиргандай бўлади:
-Мен Дилфузага уйланишни орзу қиламан. Кўпгина бола кўришни хоҳлайман. Ҳаммасини ўқитаман. Мени ”дадажон” деб ҳурмат қилишларини истайман.
Бу маҳзунликка бегона Ғайрат ҳақиқатни айтиб қўя қолди:
-Хафа бўлманг-у лекин Дилфуз сизга тегмаса керак.
-Нега? Мен шунчалик адо бўлган одамманми?-деди Қамариддин, унга норози қиёфада боқиб.
-Мен ундай деганим йўқ.
-Демаганинг билан коса тагида нима коса борлигига ақлим етади. Мен сенга мутлақо ушалмайдиган орзуимни айтдим. Дилфуза тегаман, деса ҳам барибир уйланолмайман.
-Нега?
Қамариддин бу саволга дарров жавоб қайтармади.
Қадимги юнонлар одамни ҳаёт уммонидаги қайиққа, тақдирни эса шу қайиқ елканларига урилиб, ҳаракатга келтирувчи шамолга қиёс этган эканлар. Қамариддиннинг кемаси адоғи уфққа туташ бепоён денгизда эмас, балки атрофи қоялар билан ўралган кўрфазда эканини билади. У ўзи истаган кенгликларга чиқиб кета олмайди. Йўқ, астойдил истаса, чиқиб кетиши ҳам мумкин. Лекин бунга ўзида ишонч йўқ. Ўзини ўзи шу кўрфазга мослаган, тақдир шамоли турганда найзали қояларга зарб билан урилиши тайин эканига ишонтирган. Айни чоқда атрофидаги одамларга ишонмай қўйган. Айниқса кайф қилган чоқларида одамлар унинг кўзига ёмон кўринаверади. “Эҳ, сиз – тўйганлар!..” деб ғижинаверади. Нима учун бундай деяётганини бошқа болалар каби Ғайрат ҳам билмайди, тушунмайди. Билиш учун, тушуниш учун Қамариддин бўлиб яшаш, тотган заҳар-заққумлардан тотиш керак.
Қамариддин Ғайратнинг саволига жавоб қайтаришни истамаса-да, тушунтириб қўйиш лозим, деган қарорга келиб гапини давом эттирди:
-Негалигига ақлинг етмайдими? Менинг устозларимни “шишкомат” дейишади, уларнинг фикрича, мен энг қобилиятли ўғриларданман. Демак, бир-икки йилдан кейин менга ҳам тож кийдиришлари мумкин. Сен ҳозирча “дайди” даражасидасан. Кейинчалик сенам менинг мартабамга эришасан. Бизнинг оиламиз бўлмайди. Биздан бола қолмайди. Биздан фақат биз қақшатган одамларнинг кўз ёшлари из бўлиб қолади. Мен бундан сира ачинмайман. Чунки еттинчи синфда ўқиётганимда бир бола менга “бизнинг кўчадан юрма”, деган. Мен унинг бу  гапини ўзимга ҳукм  деб қабул қилганман. Ҳаётда менинг ўз кўчам бор. Мен шу кўчамда юриб, уларнинг додини бераман. Сенам кўчамизнинг қонунини билиб ол: одамларнинг тақдирини ҳал этишга фақат бизнинг хаққимиз бор. Бекор ётмай, бу қонуннинг мағзини чақ. Бўпти, мен кетдим, бир пас айланиб келаман.
Қамариддин шундай деб бурилганида эшик очилиб, остонада онаси кўринди. Ўғлининг саломига алик олиб, сўрашган Сабоҳат ичкарига кириб диванда ётган Ғайратни кўргач, ажабланиб сўради:
-Ким бу?
-Буми? Оғайним,-деди Қамариддин. Онасининг  жавобдан қониқмаганини сезиб изоҳ беришга мажбур бўлди:- Сал мазаси йўқ. Бир- икки кун бизникида туриб туради.
-Нима учун?
-Бечоранинг ҳеч кими йўқ. Ғирт етим. Етимга қараш – савоб-ку, тўғрими? Ойи, бундан жиддий масала ясаманг, илтимос, агар чарчамаган бўлсангиз яхшироқ бир овқат пишириб беринг.
-Ўзинг қаёққа кетяпсан, мен билан бир пас ўтирмайсанми?
-Сафарингиз яхши ўтгани юзингиздан билиниб турибди. Илмий маърузалар ҳақидаги гапларингизга барибир тушунмайман. Мен ишга кетяпман, бормасам бўлмайди.
-Ишга кирдингми?
-Кирдим, дискотекага... буфетчиликка олишди. Ҳозирча синовдаман... Бормай қолсам – ҳайдашади.
-Рост айтяпсанми?
-Онасига ёлғон гапирганни Худо уради-ку, тўғрими?
-Қўй, бундай дема, Худо асрасин.

                   

 
Кейинги »