ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
      29. Дунё жилваси

Ғайратнинг уйидан чиқиб, анҳордан узоқлашган Асрор оқшомга қадар бемақсад тентираб юрди. Адаси билан бирга бориб қиладиган хизмати бўлмаганида хуфтон қоронғуси тушгунча ҳам юравериши мумкин эди. Билагидаги соатга қараб белгиланган вақтга оз қолганини кўрди-да, уйи томон бурилди. Асрор кечикмаган бўлса-да, ҳамиша ҳовлиқиб юрадиган адаси оқ “Нексия” ёнида асабийлашиб турарди. Ўғлининг шошилмай юриб келаётганини кўриб у баттар тутоқди. Асрорнинг саломини аликсиз қолдириб жеркиб берди:
-Тезроқ-тезроқ юрсанг-чи! Аммамнинг бузоғига ўхшаб бунча шалпаясан? Қаёқда эдинг?
-Консультация бор эди...-деди Асрор ердан кўзини узмай.
-Консультациянгдан ўргилдим. Бор, асбобларни олиб туш!
Асрор итоаткорлик билан кетаётганда уларга Отаулланинг отаси Бахшулла яқинлашиб саломлашади. Асрор унга салом бергач, адасининг амрини бажармоқ учун йўлакка кириб кетди.
-Қозон-товоқ, эчки-бузоқлар омонми, ҳофиз акажон!-деди Бахшулла, оғзининг таноби қочиб.
Унинг нима сабабдан бунчалик хурсанд эканини тушунмаган Эргаш қуруққина жавоб қайтарди:
-Эчки-бузоқни билмайман-у, лекин қозон-товоқ Худога шукур, бутун, кунда бир қайнаб турибди.
-Энг муҳими шу-да, акажон. Қорин тўқ бўлса бас, қолгани  топилаверилади. Аслида сизни атай йўқлаб келмоқчи эдим, қаранг, бизни Худонинг Ўзи учраштириб қўйди, ният холис-да!
-Тўй-пўй борми?-деб сўради Эргаш, учрашувдан хурсанд эмаслигини яширмай.
-Худо тўйга етказса бўлаверади-да. Менинг илтимосим сал бошқачароқ. Худо сизга ақлли ўғил берган. Менинг ўғлим ҳам ақлли-ю, лекин сал ялқовлиги бор. Мактабда алгебра деганидан сал қийналаркан. Очиғини айтсам, шу фанга болалигимда ўзимнинг ҳам тоқатим йўқроқ эди. Ўғлимга қондан ўтган шекилли. Келаси йили ўқишни битиришига ҳозирдан тай¸ргарлик кўриш керак, деб маслаҳат беришяпти.
-Мўлжал қаёққа?
-Худо хоҳласа, “иқтисодиёт” деган жойга.
-Баланд дорга осилибсиз-ку? Чўнтак кўтарадими, ишқилиб?
-Чўғи сал камроққа ўхшаб турибди-да...
-Унда ўқитманг. Ўғил ота касбини қилавергани маъқул. Меники ҳам ўзимнинг йўлимдан кетади.
-Шунақа дейсиз-ку, сизнинг касбингиз бошқа. Бизники бошқа. Паттачилик билан узоққа бориб бўлмайди. Ўқишни битирса, бирор бозорга хўжайинликни амаллаб олармиди, дейман-да?
-Ўзингиз биласиз. Ўқишга кириш, кейин яна тўрт йил сарф-ҳаражат... кўрпага қараб оёқ узатаверинг. Сиз олиб берадиган бозор эгалиги ҳам ўғлингизни кутиб, оғзини очиб ётмагандир? Унинг ҳам отнинг калласидай ҳаражати бордир, а?
-Гапга ҳам тўн кийдирворасиз-да, акажон. Ҳаммаси ўйланган, пишган. Битта иш пишмай турибди. Ўғилчангиз бизнинг тойлоқни ¸нига олиб, ўша алгебрасидан сал-пал ўргатиб юрса, деган илтимос бор эди.
-Гапингиз қизиқ бўлди-ку? Менинг ўғлим ҳам сизникига ўхшаган ўқувчи бола. Ўргатиш учун тайинли бир ўқитувчи ¸ллашингиз керак.
-Бу ёғини ҳам суриштирдим. Бунақа ўқитувчилар  нархларини осмон баравар қилиб қўйишибди. Соати фалон пулмиш. Бу алгебра деганини бир-икки соатда ўрганиб олса ҳам майли эди. Камида эллик-олтмиш соат ўқитиш керакмиш. Зеҳни олмаса бундан ҳам кўпроқмиш. Бундан кўра битта дипломни эплаштириб олиб берганим арзон тушмайдими?
-Шунақа қила қолинг.
-Йўқ, бунинг орқасидан ишкал чиқиши бор. Сиз ўғлингизни “ўқувчи бола” деяпсиз-ку, аммо довруғини эшитганмиз. Математика ўқитувчиси ҳам ундан чўчиб тураркан. У билмайдиган  саволни сўраб мот қилиб қўйган пайтлари бўлган экан.
-Савол бериш бошқа, ўқитиш бошқа. Болага ишонманг,-Эргаш шундай деб “мунча ҳаяллади”, дегандай бошини кўтариб, тўртинчи қаватдаги деразасига қараб қўйди. Шошиб турганида бу одамнинг хира пашшадай ёпишиб олиши ҳам меъдасига тегди. Бахшулла анойилардан эмас, бир гап бошладими, муддаосига етмагунча чала ташлаб қўймайди.
-Сиз йўқ деманг. Бу ёғи қуруқ бўлмайди,-деди Бахшулла, кейин худди сирни ошкор қилаётгандай овозини пасайтирди:-Ўқитувчи сўраганчалик бўлмаса ҳам, хизмат ҳаққи бериб тураман.
Баъзи санъаткорларнинг мавқеини кўтариш мақсадида “саҳнада туғилган”, деб лофни олиб қочишади. Мухбирлар деҳқонни мақтагиси келса “эгатда туғилган”, деб ёзишади. Ажабки, шу пайтга қадар ҳеч қайси мухбир бозор паттачисини мақтаб ёзмаган. Кимдир бу камчиликка барҳам бергиси  келса-ю қўлга қалам олиб Бахшулланинг таърифини келтирса, шубҳасиз, “Бу одам бозорда туғилган, бошқа гўдакларнинг тили “ада”, “ая” деб чиқса, буники бира тўла “қани, патта пулини тўлаб қўйларинг!” деган амр билан чиққан”, деб ёзармиди... Бахшулла сўзамол одамлардан эмасди. Бозордаги хизмати давомида унга юзта сўз ҳам етиб ортарди.  Ҳозир ҳам Эргашнинг бошини кўп гапириб қотирмади. Бозорда вақти келса гўдакни акахоним, хўжайиннинг итини эса отахоним дейишдан тоймайдиган одам рўпарасидаги кимсанинг юрагига қандай қўл солишни билмас эканми? “Мингта “шап-шап”дан битта “хап-хап” яхши”, деганларидай, хизмат ҳақидан сўз очиб, муддаога энг яқин йўл билан етишмоқчи эди. Янглишмади. Гарчи,  ваъда қилинган пулга муҳтожлиги бўлмаса-да, Эргашда унинг илтимосини бажаришга мойиллик уйғонди. Сир бой бермаслик учун, яна гапни айлантирмоқчи эди, чилдирма билан тор кўтариб даҳлиздан чиқиб келган ўғлига кўзи тушиб, суҳбатни якунлашга шошилди:
-Буни  ўйлаб кўриб, натижасини сизга айтаман.
-Умидвор бўлаверайми?-деди хиралик билан Бахшулла.
-Қизиқсиз-а, битта маҳаллада турсак, товуткаш бўлсак, кўзимиз кўзимизга тушиб турса... Фақат хизмат ҳақини болалар билишмасин, ошначилигига путур етиб қолади. Иккаламиз билсак бўлди. Аслида хизмат ҳақимас, “қўл ҳақи”, дейлик. Ирими шунақа-да.
Бахшулла машинанинг орқа эшигини очаётган Асрорнинг елкасини силаб қўйди:
-Отаулла сени роса мақтайди-да! Ишқилиб, ўртоқликларингга кўз тегмасин.
Ҳозиргина бўлиб ўтган савдодан бехабар Асрор унга жавоб бермай олд ўриндиққа ўтирди. Ўғлининг бу тундлигидан ғашланган Эргаш Бахшулла билан хайрлашди-да, машинага ўтириб, калитни буради.
-Соғлиғинг жойидами, нега машқинг паст?-деб сўради у, машина ўрнидан қўзғолгач.
-Яхшиман, ада,-деди Асрор унга қарамай.
-Боришимиз билан аччиқ-аччиқ чой ичворсанг, чарчоғинг кўтарилади.
Асрор бу меҳрибонликка ҳам жавоб қайтармади. Йўлга тикилганича жим кетаверди. Катта йўлга чиқишганда уларни сутранг “Мерседес” қувиб ўтаётганда Эргаш ҳавас билан:
-Қара, янгисидан экан,-деди. Асрор машинага эътиборсиз қараб қўйди. Эргаш эса гапини давом эттирди:- Худо хоҳласа биз ҳам оламиз. Янги уйни битириб, кўчволайлик, “Мерс“ ҳам бўлади.  Янгисидан олиб бераман. Биринчи бўлиб ўзинг ўтирасан. Менинг бутун ҳаракатларим сен учун. “Нексия”ми, “Мерс”ми менга барибир, мен гўримга миниб кетармидим. Сенга қолади. Сенинг “Нексия”дан тушишинг бошқа, “Мерс”дан тушиб, тўйга керилиб кириб боришинг бошқа. Одамлар шунга қараб иззат қилишади.
Ҳозир бу фалсафани англаш у ёқда турсин, Асрорнинг эшитишга ҳам тоқати йўқ эди. Дунё ва бойлик хусусида ота-боланинг фалсафасини бир ҳил дейиш мумкин эмас.  “Эй дунё аҳли, кимки дунё ҳузур ҳаловатини талаб қилса, унинг маърифати йўқлиги, кимки ўткинчи неъматни, тугайдиган ҳаётни ва битадиган роҳатни яхши кўрса, у ўзига жабр қилгани, роббисига гуноҳкор бўлгани, охратни унутганидир ва дунё у одамни алдагани белгисидир”, дейилганда Яратган шубҳасизким, Эргашга ўхшаганларни назарда тутган. Шундай экан, дунёга алданган ота, дунёни тушунишга интилаётган фарзандига қандай фалсафани ўргатиши мумкин? Охират ҳисоб-китобини, бўйнига тушажак надоматни ўйламайдиган ота тавсия этаётган фалсафани  бола қабул қилмаса-чи? Дунё ишлари ва завқларидан кечиш нималигини англаб бораётган фарзанд: “Отажоним, хийлагар дунё бир одамни алдамоқ учун қўлини унинг қўйнига солган пайтда, шайтон суюниб ул одамнинг ибодату ишқи ўрнига кириб, йўлдан чиқарар экан, сиз ундайлардан бўлиб қолманг”, десами?! “Ҳали сен менга ақл ўргатадиган бўлиб қолдингми?!” деб, маломат тошлари орасида янчиб ташланмайдими? Мол-дунё – умр ва саодат учун, бироқ, умр – молу дунё кўпайтириш учун эмас, деган ҳикматдан бебаҳра отанинг фарзандидан норизо бўлмоғи тайин. Дунё йўл бошида ёқиб қўйилган оловга ўхшайди. Кимки ундан бир оз олиб, ўз йўлини ёритишга сарф этса, фойда олади. Кимки, кўпроқ олишга интилса, куйиб қолиб, ўзига азоб беради. Ўғлига “Мерседес”нинг афзаллигини тушунтираётган Эргаш куя бошлаганини фаҳм этмас эди. Ўғлининг жим ўтиришини мутелик аломати деб билиб, фалсафасини аниқроқ тушунтиришга интилди:
-Мен бу гапларни осмондан олиб гапираётганим йўқ. Ўзинг ҳам кузат,  автобусга осилиб келганларга тўйда пойгакдан жой тегса ҳам катта гап. Мен нега “Нексия” олдим? “Жигули”нинг мотори ҳали зўр эди. Лекин кутиб олишдаги ҳурмат пасайиб қолганини сездим. “Пул кетса кетсин, обрў кетмасин”, дейишади, а? Лекин  пулни обрў топади. Шуни унутмагин. Обрў эса тагингдаги машина, устингдаги кийим-бош билан бўлади.
“Агар гапингиз рост бўлса, дунёдаги миллиардлаб одамларда машина йўқ, сиз қураётган данғиллама иморат ҳам йўқ, устингиздаги қимматбаҳо костюму пойафзал ҳам йўқ. Демак, ўша миллиардлаб одамларнинг ҳаммаси обрўсизми?”
Бу гап эзгин кайфиятдаги Асрорнинг хаёлига келмади. Шу ҳақиқатни ўйлаганида ҳам тилига чиқариб, отасига тик қарашга ботина олмаган бўларди. Бундай дадил гапни Асрор билувчи одамлар орасида фақат Қамариддин айтиши, айта туриб ҳукм чиқариши, ҳукм чиқара туриб ижро этиши мумкин эди.
“Ўғлимга насиҳатим кор қилди”, деган хулосага келган Эргашнинг кайфияти кўтарилди. Манзилга етиб боргач, машинани йўл четига эҳтиётлаб қўйиб “асбобларни ол”, деб машинадан тушди. У айтмаса ҳам Асрор вазифасини яхши биларди. Худди бўйнига биров арқон ташлаб тортгандай ўрнидан қўзғолди. Орқа ўриндиқдан торни олаётган дамда бир тавақаси ланг очиқ жигарранг темир дарвоза олдида мезбон кўриниб, Эргаш томон пешвоз чиқди.
-Қойилман, ҳофиз ака, ҳисоб-китобни нақ немисчасига аниқ олворасиз-да. Айтган вақтингизга нол-нол қилиб келдингиз,-деди қўшқўллаб кўришар экан.
-Эр йигитда лафз шунақа бўлади-да,-деди Эргаш керилиб.
-Сизга ўн балл!-деди мезбон алқаб. Кейин аския оҳангига кўчди:- Ие, акахон,  асбоб қани?
Бу саволдан Асрорнинг пешонаси тиришди. Чунки бу тўмтоқ аския пайровини эшитавериб, энсаси қотадиган бўлиб қолган. Отаси эса бунақа саволни энди эшита¸тгандай ўзини хохолаб кулишга мажбур қилиб жавоб қайтарди:
-Кўзми бу ё пўстакнинг йиртиғими, асбоб ана, ўғилчада.
-Ие, ҳамма асбобини ўзи билан олиб юрса, сизники орқада экан-да?-Мезбон ўзининг гапидан ҳузурланиб кулди. Эргаш бундай пайровга тан бергандай мириқиб кулган бўлди-да, Асрорга ёд бўлиб кетган жавобни қайтарди:
-Ўғилда бўлгани ишончлироқ-да, сизнинг қўлингизга тушиб қолса, билмасдан чалворасиз.
Эргаш бу сафар узоқ кулмади. Жиддийроқ оҳангга кўчди-да, “меҳмонлар келишдими?” деб сўради.
-Ҳамма жамул жам, кириб ашула қилиб бераверасиз. Қизиб ўтиришибди.
Вазифасини англаган Эргаш “маъқул” ишорасини қилиб торни олди-да, Асрорга “доирани бира тўла қиздириб кир”, деб буюрди. Мезбон Эргашнинг елкасига қўл ташлаб, узилиб қолган пайровини давом этди:
-Бу бошқача иш бўлди, акахон, асбоб қўлингизга жуда-а ярашди!
Икковлари кула-кула ичкарига кириб кетишди. Асрор эса катта темир ўчоқ атрофида ўтирган ошпаз билан кабобпазга яқинлашиб салом бергач, доирани ғилофдан чиқариб, оловга тутди. Улар саломга алик олишди-ю Асрор келиши билан узилган гурунгларини давом эттирдилар:
-Иккита тўрт пудлик қозонда юз йигирма кило гуруч дамладим,-деди олдига кўк пешбанд боғлаб олган ошпаз.- Мачитдагилар намозларини ўқиб келишгунча ошнинг чанги чиқиб кетди. Ошна-оғайнини ҳам йиққан эканлар-да. Меҳмоннинг кети узилмайди-я! Вертолёт миниб тўйга айтган экан-да, дедим. Тўрт киши гўшт тўғраб етказиб беролмади-да. Маҳалланинг оқсоқоли тўн кийгизиб улгурмабди, бечора.  Беш юзтача тўн кийдирибдими…
-Одамгарчилиги ҳам бор-да. Базмда  зўр-зўр ҳофизларга ҳам гал келмабди-ю?
-Э, қанчаси аразлаб жўнаворди.
-Аразламагандир, ҳақини бергандир ахир?-деб сўради кабобпаз.
-Беришга бергандир, лекин отарчи халқига қанча берсанг шунча оз-да.
-Зуроб аканинг тўйи ҳам зўр бўлди, деб эшитдим?
-Зўр-ку, лекин унчалик эмас. Озгина зиқналиги бор-да унинг. Пул деганини қўлда санаб ҳам, тарозидан тортиб ҳам адо қилолмаса кераг-у, лекин бировга сир бой бермайди. Бошидаги дўпписини сиқсанг битта ошга етадиган ёғ чиқади. Зиқнаникига кимам борарди. Қирқ кило гуруч дамлатибди.
-Йўғ-е?-деб ажабланди кабобпаз.
-Мен ёлғон гапираманми?-деди ошпаз.- Ана, Жўравой ошпазнинг ўзи дамлабди. Хотин ошига ҳам орттириб берибди. Э, укахон, мен сизга айтсам, гап тугундаги пулда эмас. Гап йигитнинг тантилигида. Кўрмаганни кўргани қурсин, деб бекорга айтишмайди. Худо бериб топдингми, ўйна, кул, соч. Бирни сочсанг, мингни териб оласан.
Асрор доирани чертиб кўргач, тери устини силаган бўлди-да, ўрнидан туриб ичкари кирди. Ойнаванд айвондаги хонтахта атрофида ўтирган Эргашнинг ёнидан жой олди. Меҳмонхона эшиги ланг очиқ, ичкаридаги ҳар бир гап бу ёққа бемалол эшитилиб турарди. Асрор бу ерда ўтирган уч кишини танимади. Ичкаридаги гурунгга ҳалақит бермаслик учун жимгина ўтиришларидан уларнинг мартабаси пастроқ меҳмонлардан эканлигини англади. Асрор эшик рўпарасида ўтиргани учун меҳмонхонанинг кўпгина қисми унга кўриниб турарди. Тўрдаги басавлат одам ёнида ўтирган қотма, сочлари жингалак киши ўрнидан туриб қўлидаги санчиқ билан қадаҳни уриб, ўтирганларни тартибга чақирди:
-Тише, ўртоқлар. Акрамхон акамизнинг меҳри дарё эканини кўриб турибмиз. Бу дастурхонда йўқ нарсанинг ўзи йўқ. Нимага шунча оворагарчилик? Шунинг учун-ки, Акрамхон акамнинг акахонлари, ҳаммамизнинг меравой акахонимиз Зайниддинхон акамизнинг мартабалари баланд бўлди. Уч кундан бери қулинг ўргилсин хонани гуллатиб ўтирибдилар. Акрамхон акамиз бундан хурсандликларини мана, биз билан баҳам кўриш учун шу дастурхонни тузадилар. Минг раҳмат, сизга! Олинг – олдирманг! Биринчи қадаҳни Зайниддинхон акамизнинг баланд мартабалари учун ичамиз. Ҳамма ўрнидан туриб ичади. Зайниддинхон акамизга бундан ҳам катта мартабалар насиб этганда яна шунақа ўтиришайлик. Ичмаган – номард. Қани, кетдик!
Уриштириб ичаётганларида мезбон Эргашга имлади. Эргаш “юра қол”, дегандай Асрорни енгил туртди-да, чаққон туриб, остонага етмаёқ таъзимга шайланди. Пойгакдаги бўш стулга ўтириб, таклиф кутмаёқ қўшиқни бошлаб юборди. Тўрда ўтирган басавлат киши ¸нидан бир даста пул чиқариб бешта мингталикни ажратиб олди-да даврабошига узатди. Жингалак сочли даврабоши битта ликопчани бўшатгач, узатилган пулнинг ёнига ўзидан яна иккита мингталикни қўшди-да, ёнидаги меҳмонга узатди. Асрорга бундай давраларанинг ёзилмаган қоидаси маълум: қатордагиларнинг ҳар бири ликопчага пул ташлаб, узатади. Улар бир-бирларидан бадавлатроқ бўлсалар-да, тўрда ўтирган энг баобрў одам ташлаган пулдан бир тийин ҳам оширолмайдилар. Ликопчадаги пул даврани айлангач, Асрорнинг иҳтиёрига ўтади. Доира шу боисдан ғилофда олиб кирилади. Ғилоф зиёфат давомида пул сақланувчи “пўлат сандиқ” вазифасини ўтайди. Асрор  зиёфат дастурхони атрофида керилиб ўтирган бу зотларга   қарамасликка ҳаракат қилди. Дунё айши лаззатининг охирида ажал нишининг заҳмати борлигини унутган бу одамлар қўшиқ мазмунига мутлақо аҳамият беришмасди:
     Агар султон ғаний ва комрондур,
     Ва гар дарвеш ҳожатманди нондур.
     Икков ҳам элта олмас жонпарвар ҳол,
     Кафандин ўзга даҳр амволидин мол.
     Чу қилғунг мулк молингдин жудолиқ.
     Эрур шаҳликдин авлороқ гадолиқ…
Ўтирганларнинг ақалли биттаси қўшиқ маъносини англаганда эди, ҳеч бўлмаса ўшаниси такаббурликдан ўзини асраб қоларди. Булар-ку, ашулани биринчи ё иккинчи марта эшитишларидир. Ҳар даврада тинмай айтадиган ҳофизнинг ўзи-чи? Қўшиқ мазмунига муҳрланган фалсафани англаса, шундай давраларда ўзини тубанликка уриб, таъзим қилиб турармиди? Зиёфат аҳли қўшиқнинг мазмунини англашга интилиш у ёқда турсин, қулоқ ҳам солмас эдилар. Агар Эргаш шу дамда ғазалнинг бир сатрини ўзгатириб “Эй ғофил бандалар, разиллигингизни олқишлар иблис!” деб айтиб юборса ҳам биров эътибор қаратмаган бўларди.
Асрорнинг ўзи ҳам қўшиққа яширинган ҳикматни дуруст тушунмайди. У  фақат кўриб турган манзарадангина ғашланди. Доирани аста чертганича  отасига жўр бўлди. Кайфиятининг тушкунлиги панд бериб, икки марта усулдан чиқиб кетди-ю Эргашнинг қаҳрли нигоҳи билан тақдирланди. Ашула охиригача айтилмай, даврабоши  ўрнидан туриб, яна санчиқ билан қадаҳга уриб қўйди.
-Тише, ўртоқлар! Энди сўз жонажон акахонимиз Зайниддинхон акамизга.
Даврабоши шундай дейиши билан ҳамма бараварига жим бўлди. Тўрдаги басавлат киши ўрнидан эринибгина туриб, ўтирганларга виқор билан кўз ташлади-да, томоқ қириб олгач, гап бошлади:
-Шунақа укахонларим борлигига шукр.  Мендан қайтмаса, Худодан қайтсин. Акрамхоннинг ўғилчаси бу йил мактабни битиряпти. Мана, домла Турдиев бизнинг арзимас дастурхонимизга келиб ўтирибдилар. Ўғилчани шу кишига икки қўллаб топширамизда, а, Акрамхон? Нима дейишарди, энди мақолни сал янгилаб айтамиз-да: “эти сизники-ю суяги билан дипломи бизники”, а?- ўз ҳазилидан ўзи мириқиб кула бошлаганда унга зиёфат аҳли қўшилиб, меҳмонхона қаҳқаҳа зўридан ёрилиб кетаёзди. Кулгидан чарчашиб, жим бўлишгач, басавлат одам ўнг томонида ўтирган сариқ сочли семиз кишига қараб гапини давом қилди:- Биздан қайтмаса, болаларимиздан қайтади, домла, сиз ҳаражатларидан ҳеч чўчимай диссертациянгизни бошлайверинг, мана, хизматда биз турибмиз. Укахонларимизни ранжитмасангиз бас.
“Ҳали бу домла номзод ҳам эмас экан-да?-деб ўйлади Асрор малласочга ажабланиб қараб.-Мана шунақа зиёфатларни еб-ичиб, буларнинг пулини шилиб, эркатойларини ўқишга кирғизадими? Шуларнинг пулини сарфлаб ўзи фан номзоди бўлиб оладими? Бу киши “олим!” деб шарафланиб, устозим эса лицейда оддий ўқитувчи бўлиб қолаверадими?”
Асрорнинг хаёлига шу гаплар келди-ю ғашланди. Юраги сиқилди. Доирани қизитиш баҳонасида ўрнидан туриб, ташқарига чиқди. Қайтиб кирса ҳаммалари учун ҳурматли бўлган акахонлари ҳануз гапиряпти. Ниҳоят, гап  тугагач, қадаҳлар уриштирилиб, шайтоний нафснинг амри бекаму кўст бажарилди.
Мезбоннинг ишораси билан Эргаш яна қўшиқни бошлади. Бу орада кийик тасвири туширилган олтин ҳалли косаларда шўрва тортилди. Ҳеч ким эшитмаётган қўшиқ давом этаверди. Иккинчи қўшиқ яримлаганда Асрор эшикдан кириб келаётган кишига кўзи тушди-ю юраги ўйнаб, бадани музлаб кетди. Доирани чертаётган бармоқлари ўзига бўйсунмай, яна усулдан чиқди. Эшикдан улар уриб, тепиб ўлдирган одам кириб келган эди! Асрор нима қилишини билмай қолди. Эргаш қўшиқни тўхтатиб, унинг биқинига туртиб қўймаганида, ҳали бери ўзига келолмаган бўларди.
Пойгакроқда ўтирганлар ўринларидан туришиб:
-Қани, Мирхалил ака, тўрга, Зайниддинхон акамизнинг ёнларига ўтинг, -деб кириб келган меҳмонни тўрга ўтишга ундашди.
Унинг исмини эшитгач, Асрор бироз тинчланди. Янги меҳмон кўпчиликни безовта қилгиси келмай, тўрга чиқмади.
-Мирхалил ука, бандалик экан, акани ҳам бериб қўйибсиз, мен хабарсиз қолибман, ҳозир эшитиб, ўксиниб ўтирибман. Вақтида билганимда уч кун ёнингизда хассакашлик қилиб турардим,-деди тўрда ўтирган басавлат киши. Бу лутфга жавобан янги келган меҳмон ўрнидан туриб, унга қуллуқ қилганича деди:
-Раҳмат, ака, шу гапингиз билан акамни тирилтириб бергандай бўлдингиз. Оллоҳнинг иродаси шу экан-да, сал мастлик қилибми, оёқлари тойибми, сувга тушиб кетибдилар. Энди айбга буюрмайсиз. Бир ёқда азадорлик, бир ёқда бунақа хурсандчилик, табриклаб кетай деб келдим.
-Хўп ажаб иш қилибсиз, ука. Ўтганларнинг жойи жаннатда бўлсин, қани, дастурхонга қаранг. Меливой, ука, анқайма, аканг бизга етиб олсин.
Даврабоши катта қадаҳга тўлдириб коняк қуйиб Мирхалилга узатди. У “азадорман, уят бўлади” дегандай қўлини кўксига қўйиб бош чайқади. “Зайниддинхон акамизнинг зўр гапларига ичмасангиз айб бўлади”, деган дашномдан кейин олди-ю азадорлигини ҳам унутиб,  бир кўтаришда бўшатди.
Даврабоши Зайниддинга ўгирилиб илтмос қилди:
-Акахон, хўп десангиз энди бир “Ўзбегим”ни эшитсак.
-“Ўзбегим”ни кетар жафосига эшитамиз. Ҳозир, мана Мирхалил ҳам келиб қолди, кўнгли ёзилсин. Ҳофиздан фойдаланиб, бир ичак узди қилайлик.
Даврадагилар “аскияни соғиниб кетдик-ку!” деб, бу таклифни маъқуллашгач, Эргаш пулларни Асрор томон суриб ”доирани қиздириб кел”, деб пичирлади. Асрор пулларни жойлаб келиши лозимлигини англади. Даврабоши ўйлаб ҳам ўтирмай пайровни бошлаб юборди:
-Мана, миллий анъаналаримиз тикланиб, курашлар бўляпти, улоқлар бўляпти, қўчқор уриштиришлар бўляпти. Ҳофиз ака, бизам бир беданаларимизни уриштирмаймизми?
-Майли-ю, беданангиз борми, ўзи?-деди Эргаш  худди ростданам бедана уриштиришни бошлашга аҳд қилгандай ўрнидан туриб.
-Бор,-деди даврабоши қувлик билан кўз қисиб.
-Соддалигим қурсин,-Эргаш шундай деб кулди,- одамларнинг гапига кириб, сизникини йўқ деб юрарканман!
Гап ўрнида илиб олинган бўлишига қарамай, бирданига кулги кўтарилмади. Зайниддин хохолашни бошлагандан кейингина қолганлар унга қўшилишди.
-Ана шунақасиз-да, одамларнинг гапларига ишониб доим адашиб юрасиз. Ўтган сафар ҳам  йўқ экан, деб келган эдингиз, эсингиздами? Халтанинг устидан ушлаб кўриб, бор экан деб кетдингиз-ку?
-Шунақа адашадиган одатим бор, хафа бўлмайсиз. Аммо бу акахонларим устингиздан кулиб ўтиришибди.
-Ие, нимага кулишади?
-“Ўтган сафар ушлаб кўрганингизда халтанинг ичида бедана бўлса бўлгандир. Лекин ҳозир халтанинг ўзи қолган”, дейишяпти.
-Бизга ишонч  қолмабди-да, а? Унақада бедана халтамни қўлингизга бераман. Бўйингиз ерга етган ерга илиб қўясиз. Халта қимирласа, “бор экан”, деб қўяверасиз.
-Бу билан ҳам одамларни ишонтириб бўлмайди-да,-деди Эргаш кўз қисиб қўйиб.
-Нимага энди?-деди даврабоши ўзини гўлликка солиб.
-Бедана ишқибозлари “Халта ўзи қимирлаётгани йўқ, акангизникини шамол қимирлатаётибди”, дейишади-да.
Бу пайров ҳам Асрор учун янгилик эмасди. Шу боис пулларни тезроқ йиғиштириб чиқиб кетишга шошилди. Аксига олиб, чангалидаги пуллар сочилиб кетаверди. Пулларнинг ярмини ғилофга жойлагач, ўзининг ишидан ўзининг ғаши келиб ўрнидан турди. Бир қўлида доира, бир чангалида ғижимланган пул билан ташқарига чиқди. Беихтиёр ўчоқ томон юрди. Ортиб қолган шўрвани сузиб олаётган ошпаз унга бир қараб қўйди-ю ишини давом эттираверди. Қўрага ўт қалаган кабобпаз эса сигарет тутатди-да, аскиядан баҳраманд бўлиш учун дераза томон юрди. Дераза ланг очиб қўйилгани учун аскиячиларнинг овози бу ерга ҳам баралла эшитилиб турарди:
-Ишонишмаса мана ҳозирнинг ўзида беданаларимизни чиқарамиз-у, уриштириб қўяқоламиз, кўзлари билан кўриб ишонишади-да,-деди даврабоши.
-Беданангиз уриштиришга ярайдими ўзи?-деди Эргаш.
-Ие, нима деяпсиз ўзи? Сизникининг овозини эшитиб бизники дўппини ҳам кўтариб кетай деяпти-ку!
-Акахон, уриштирсам уриштиравераману беданангизнинг феълини биламан, меники билан барибир уришмайди.
-Уришади, нега уришмас экан? Айтверинг, қанақа феъли бор?
-Меникининг овозини эшитса сизники пардоз-андоз қилиб тураверади.
-Айб ўзингизда, сиз бедананинг тилини билмайсиз. Беданага донни наматда ¸ қоғознинг устига сепиб беришга ҳам ақлингиз етмайди. Мана, кечаги куни, уриштиришдан олдин донни кигизнинг устига сепиб берган экансиз, жангга оғзида жуни билан кириб келди!
Ичкарида кулги гуриллагандан гуриллади. Дераза ёнидага кабобпаз ҳам чапак чалганича қотиб-қотиб кулди. Асрор унга ажабланиб қаради-да, қўрага яқинлашиб, чангалидаги пулни ўтга ташлади. Пуллар бир оз тутаб, сўнг аланга олди. Асрор кўкимтир алангага қараб тургач, доирани ерга қўйди-да, кўчага чиқиб кетди. Аскияга маҳлиё бўлган кабобпаз бу томошани кўрмай қолди. Ошпаз эса йигитчанинг бу қилиғига тушунмай, унинг изидан таажжубланиб қараб қолаверди.

                           

 
Кейинги »