ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
                         34.Оч йўлбарс

Бўрон аччиқ чойдан хўплаб, керишиб олди-да: “Бу қанақа кўлмак ҳаёт  ўзи! Зерикиб адо бўлдим-ку! Мени рус ўрмонлари бағрига чорлаяпти!” деди. Бу гапни ўзича тушунган Акула унга ажабланиб қараб:
-Кетмоқчимисиз?-деб сўради.
-Қаёққа кетаман?-деди Бўрон айёрона кўз қисиб.
Акула ўринсиз савол берганини англаб, елка қисиб қўя қолди.
-Ўлиш бору лекин энди кетиш йўқ,-деди Бўрон.-“Ўзга юртнинг гадоси бўлгунча ўз юртингнинг подшоси бўл”. Эшитганмисан шунақа мақолни?-Бўрон мақолни атай бузиб тескарисини айтди-да,  айёр боқишини канда қилмай Акуладан жавоб кутди. Акула бундай мақолни эшитмаган эди. Шу сабабли яна елка қисиш билан жавоб берди. Бўрон унинг нодонлигидан ҳузурланиб кулиб ёнида ўтирган Қамариддиннинг елкасига енгил мушт уриб қўйди:-Сен-чи, Граф, сенам эшитмаганмисан?
Қамариддин “жавоб бераверайми?” дегандай Акулага қараб олгач:
-Мен сал бошқачароғини биламан,-деди.
Бўрон “қанақасини?” деб сўрамай ўз фикрини давом эттирди:
-Сенинг биладиганинг нодон одамларники. Мен сенларга ўғриларнинг мақолини айтдим. Мен юртимда подшоликни талаб қилмаяпман, оддийгина, кичкинагина ўғри бўлиб юрсам кифоя. Мен мол ўғрисиман,-шундай деб Акулага синовчан тикилди:-Сен ҳам аслида мол ўғрисисан. Баъзан молга қўшиб жонни ҳам ўғирламасанг еганинг ичингга тушмайди. Бизнинг бу дунёдаги ҳам, у дунёдаги ҳам жазойимиз нақд. Бу дунёда милисанинг таъқибидан қочиб юрамиз. У дунёда жазодан қутулиб қолиш чораси йўқ... Дўзахда кимлар билан улфатчилик қиламиз, биласизларми? Атрофимизда бахт ўғрилари, қадр талончилари, тақдир қотиллари ғиж-ғиж тўлиб ётибди. Уларни ҳеч қандай идора таъқиб этмайди, жазолашни ўйлаб ҳам кўрмайди. Улар бундан қувониб-қувониб яшаб юрибдилар. Ҳаммалари бизларни ёмон кўрадилар-у, лекин бизлардан қўрқадилар. Мен эсам улардан нафратланаман. Мен дўзахда куйишдан афсусланмайман, шу муттаҳамларга улфат бўлиш алам қилади. Худонинг шу ишига қойил эмасман. Бизнинг гуноҳларимизни ҳам, уларнинг гуноҳларини ҳам битта тарозидан ўлчаши инсофдан эмас. Бу гапга нима дейсан, Тошқул укагинам?
-Мен дўзах-пўзах деган гапларга ишонмайман,-деди Акула беписандлик билан. Туғилиши билан шайтоннинг йўргагига йўргакланган одамдан бундан ўзгачароқ гап кутишнинг ўзи нодонлик бўлур эди.
-Ишонмаслигинг ҳам яхши. Ишонсанг одам ўлдираётганингда қўлинг қалтираб кетармиди?-деди Бўрон пичинг оҳангида. Акула бу кинояни тушунмай кибр билан жавоб берди:
-Мен ҳеч кимни қийнаб ўлдирмаганман. Тиғ юрагига санчилганини сезмай ҳам қолишган. Бу дунёнинг ташвишларидан қутқарганим учун ҳаммалари менга раҳмат айтиб кетишган. Менда гуноҳ-пуноҳ деган нарсанинг ўзи йўқ.
-Устозингнинг гапини эшитдингми?-Бўрон Графни яна туртиб қўйиб кулди.-Гуноҳ бўлмаса, яқинда икки ёнидан қанотлар ўсиб чиқиб фариштага айланади-ю тўғри жаннатга қараб учади. Лекин  жаннатни ҳавас қилмаган ҳам маъқул.У ерда сен билан мен қиладиган иш йўқ. Зерикиб ўламиз. Қамоқдаги татар домлага ўғри зоти бўлмаса, жаннатнинг ҳам лаззати йўқ десам, мендан аразлаб уч кун гаплашмай юрган эди. Бу дунёда қанақа лаззат бўлса ўлгунимизча ҳаммаси бизники бўлиши керак. Бир ақлли одам “қорни тўқ мол бўлгандан кўра, қорни оч йўлбарс бўлганим яхши”, деган экан. Сен қайси бирини танлайсан?
Акула “бугун донишмандлик қозонингиз қайнаб кетибдими?” дегандай қараб олди-да, қуруққина қилиб:
-Мен одамман,-деб қўя қолди.
-Буни сезмай сўраб қўйибман, узр,-деди Бўрон яна кесатиб.-Граф бола, сенам устозингга ўхшаган одаммисан ё қорни тўқ мол бўлгинг келадими?
-Менга қорни унча оч ҳам, тўқ ҳам бўлмаган йўлбарс яхшироқ,-деди Қамариддин.
-Гапинг қизиқ? Қани, тушунтир-чи? Оч йўлбарснинг ҳамласи кескинроқ бўлади-ку?
-Ҳамласи кескинроқ бўлади, тўғри, лекин ақлидаги заифлик туфайли овдан қуруқ қолиши мумкин. Қорни тўйганда эса ланжлик қилади.
-Шогирдингнинг гапини эшитдингми? Ёмон тарбия қилмабсан. Сенга қойилман. Ҳар ҳолда бу ерларнинг хўжайини сенсан. Мен сенга маслаҳатчиман. Хоҳласанг ёнингга ол, истамасанг думимга челак боғлаб қувла.
-Нима деяпсиз?!-деди Акула ғашланиб.-Бунақа гапларни ҳазиллашиб ҳам айтманг.
-Мен яхши нарсани таклиф қилдим, хоҳламасанг ўзингдан кўр. Уч-тўрт кундан кейин у ёқ бу ёқдан оғайнилар келишади. Пешонани пешонага қўйиб маслаҳатлашиб оламиз.
-“Сход”ми?-деди Акула бу янгиликдан ажабланиб. У эътиборли ўғрилар йиғинини назарда тутиб шундай деб сўраган эди.
-Қаланғи-қасанғиларни тўплаб нима қиламан?-деди Бўрон илиб қолган чойдан хўплаб.-Зўрларнинг беш-олтитаси етади. Уларни қаерда меҳмон қиламиз?
-Бир-иккита ресторанни кўрсатаман, айтган жойингизда кутаверамиз.
-Шаҳар бўлмайди. Тоғ томонларда бирон бойваччанинг боғи йўқми?
-Топамиз.
-Топ. Кириш-чиқиш йўлларини ҳам ҳисобга ол,-топшириқни бергач, Бўрон Қамариддинга юзланди.-Хўш, Граф, шилта ишинг нима бўляпти?
-Ҳозирча ментлар жим. “Бахтсиз ҳодиса туфайли чўкиб ўлган”, деб “Иш”  очишмаганга ўхшайди.
Қамариддин бу масаладаги ҳавотирини, айниқса ўзини “Барон” деб атаган  йигит билан “танишганини”, бу танишув чоғида милиция пайдо бўлганини яширди. Бўрон унга тикилиб қараб, чеҳрасида ҳотиржамлик кўрмади.
-Сен мени алдасанг ҳеч нима ютқизмайсан. Лекин ўзингни алдасанг балога учрайсан. Шу туришингда сен йўлбарс эмас, молсан! Одамни кечқурун ўлдириб сувга ташладиларингми? Эртасигаёқ ғаввослар ўликни топишдими? Бу тасодифми?  Бахтсиз ҳодиса туфайли сувга тушиб кетган одамнинг ўлиги ё бирон ердан қалқиб чиқади ё лойқа остида қолиб кетади. Сен ўша куни изларни йўқотдим, деб маҳмаданалик қилдинг. Изларни йўқотгандирсан. Лекин  панада туриб кўриб қолган бегона кўзни йўқотмагансан. Сендақа пайтавафаҳмлар буни ўйламайди. Ё билармидинг? Буфетчи боланг ўша бегона кўзлардан биттасимиди?
-У кўрмагандир... лекин…
-Нима лекин? Бола туғсанг чала туғма. Дадил-дадил гапир!
Қамариддин еттинчи май тонгида соҳил бўйида буфетчини кўрганини батафсилроқ қилиб айтиб берди.
-Изларни йўқотдим, дейсан. Битта асосий из тумшуғингнинг тагида турибди-ку?
Қамариддин Бўроннинг гапидан “буфетчи ўлиши керак” деган маънони уқиб, унга савол назари билан қараб қолди.
-Тушунмадингми? Нега анграйяпсан?
-Балки... Узоқроққа жўнатиб юборармиз...
-Шилтаси чиқиб турган ишда “балки-малки” дегани бўлмайди. Узоққа жўнатишни тўғри айтдинг. Шундай узоқ жойни топ-ки, онасиникига қайтиб кириб кетгандай бўлсин.
Бўрон шундай деб Акулага қаради. Акула бу қарашнинг маъносини тушуниб “амрингиз сўзсиз бажо келтирилади”, дегандай им қоқди. Қамариддин уларнинг қарашларидаги сирни фаҳмламай қолди.
                                           ***
Айрим суд жараёнларида ҳукмни ўқиш ярим соат, ҳатто ярим кун ёки унданда кўпроқ вақтни олиши мумкин. Бу оламда эса бир нафасдан камроқ вақт – қараб қўйишнинг ўзи кифоя. Ана шу бир боқиш билан билдирилган ҳукм ижроси узоққа чўзилмади, тун қоронғилигида амалга оширилди. Буфетчи нимқоронғу хонада Шавкат Бердиёров билан хасратлашиб, дунёнинг номардлигидан нолиб  ўтирганда эшик очилиб Каламуш кириб келди-да, тиржайиб буфетчига қаради:
-Ҳасан-Ҳусан акаларинг сени соғиниб қолишибди. Буфетни сендан бошқаси эплай олмас экан. Ҳамма ишлар тинчиди. Ҳозир бу ошнангни ҳам адаси келиб олиб кетади. Бундан буёғига кайф қилиб яшайверасан. Агар кайф  қилмасанг менинг башарамга туфлайсан!
Каламуш бу гапларни шу даражада ишонарли қилиб айтди-ки, буфетчи уни қучоқлаб, хушхабар айтган тилидан ўпиб олгиси келди.  Кейин ҳовлига чиқишди. Майдалаб ёмғир ёғаётган эди. Тоза ҳаводан тўйиб-тўйиб нафас олди-ю  диққинафас уйнинг ғуборидан қутилгандай бўлди.
Сўнг қоронғу кўчага чиқиб, “Жигули”га ўтирдилар. Буфетчи орқа ўриндиқда бир йигит ўтирганини аввалига сезмади. Машина ўрнидан жилгач, Каламуш орқасига ўгирилиб:
-Братан, аввал бу укахонни эгаларига топширайлик, улфатчиликни кейин бошлаймиз,-деди.
-Улфатчиликни дискотекада бошлайверинглар, зўрларидан келиб туришади, ўзим рўпара қилиб қўяман,-деди буфетчи, орқадаги йигитга салом бергач.
-Шунақа қилсак ҳам бўлади,-деб унинг таклифини маъқуллади нотаниш йигит. Каламуш эса бош чайқаб рад этди:
-Укахон, бизнинг улфатчилигимиз бошқа, сеники бошқа. Братан, аввал сизни ташлаб ўтай. У-буни тайёрлаб тургунингизча укахонни ҳам эгасига топшириб келақоламан.
Шундан бошқа гап гапирилмади. Юраги шодликдан ҳаприқиб кетаётган буфетчининг гапиргиси келди-ю, лекин маҳмаданалик қилиб буларнинг ғашини келтириб қўйишдан ўзини тийди. Машина дискотека жойлашган мавзе томонга эмас, шаҳар ташқарисига йўл олганда ҳавотирланмади. Овлоқ кўчадан ўтишаётганда бўйнига сиртмоқ тушиб қаттиқ тортилгандагина бу дунёдан ризқи қирқилганини англади. Жонҳолатда типирчилай бошлаган буфетчинининг қорнига Каламуш ўнг тирсаги билан қаттиқ ургач, ҳукм ижроси ниҳоясига етди.  “Аввал укахонни эгаларига топширайлик” деганда Худони танимайдиган Каламуш Аллоҳни назарда тутмаган эди. Ярим соатдан сўнг дўнгликлар ортидаги ахлатхонага ташланган мурдани талашаётган дайди итлар Каламушнинг назарида “бу укахоннинг” чин эгалари эди. “Сенинг улфатчилигинг бошқа”, деганда эса итларнинг шу байрамини кўз олдига келтирганди.
Орадан йиллар ўтиб ўзининг ҳам шу итлардан тарқаган итваччаларга ем бўлишини тасаввур ҳам қила олмаган Каламуш ўз ишидан мамнун ҳолда шаҳарга қайтди.
Буфетчини “эгасига топширишдан” олдин уни валинеъмати Бўрон томонидан уюштирилган ҳузурли томошага гувоҳ бўлиш бахти кутарди.
                                              ***
Бўрон кўз қараши билан буфетчи ўлдирилиши лозимлигини Акулага маълум қилган пайтда уйга Каламуш хурсандлик билан кириб келиб, стол устига оппоқ қўл телефонини қўйди. Икки соат аввал устози шундай телефонни ўғирлаб келишни топширганида “шу ҳам овора бўлишга арзийдиган ишми?” деб керилиб чиқиб кетган эди. Бекорга керилмаганини исбот қилганидан қувониб хожаларидан мақтов кутди. Бўрон телефонга қараб қўйди-ю, индамади. Акула эса мақтов ўрнига:
-Гапир,-деб амр этди.
-Бозордаги дорихонада ишлайдиган сўтакники,-деб изоҳ берди Каламуш.-Иккита лўли болани ишга солдим. Биттаси кириб “садақа беринг, отам ташлаб кетган, онам ўлай деб ётибди”, деб хиралик қилаверди. Сўтак уни ҳайдаётганда иккинчи лўли бола шумо қилди. Садақа сўраганга беш юз, шумо қилганга минг болакай бериб, рози қилиб юбордим.
-Дорихонанинг телефонини билиб келдингми?-деб сўради Бўрон.
-Керакмиди?-деб ажабланди Каламуш.
-“Сўтак” деб сенга ўхшаб ишни чала бажарадиганларни айтишади.
Каламуш “ўзингиз буни айтмовдингиз”, деб ўзини оқламоқчи эди, Акула “жим бўл” деган маънода унга им қоқиб қўйди.
-Мен сенларга  битта ривоят айтиб бераман. Диққат билан эшитларинг: “Қадим замонда  кечаси ови юришмаган бир ўғри армонда ўтирган экан, тонг қоронғусида кўчадан икки киши ўтиб қолибди. Шулардан бирини тунаш мақсадида изидан тушибди. Ўша икки кишининг биттаси гаранг экан. Ҳамроҳининг гапларини эшитмай келаётган гаранг битта муюлишда бурилиб кетибди. Вайсақи одам буни сезмай, гапираверибди. Бундан фойдаланган ўғри гарангнинг ўрнида кетаверибди. Ҳаммомга яқинлашганда вайсақи одам қоронғида ўғрини танимай, ўзининг ҳамроҳи деб ўйлаб, пул тугилган белбоғини ечиб унга берибди. “Ҳаммомга тушмасанг, бу сенга омонат, ушлаб тур”, дебди. Ҳаммомдан чиққанида кун ёришган экан. Қараса, гаранг ҳамроҳи йўқ. Кўчада бир нотаниш одам унинг белбоғини ушлаб турибди.
-Сен кимсан? Менинг йўлдошим қани? Нега менинг белбоғим сенинг қўлингга ўтиб қолди?-деб сўрабди вайсақи.
-Мен ўғриман, сизларни тунаш мақсадида изингизга тушувдим, йўлдошингиз ҳов муюлишда ўнг кўчага бурилиб кетган. Белбоғни менга қолдирган эдингиз.
Вайсақи белбоғидаги пулни санаб қарасаки, ҳаммаси жойида.
-Сен ўғри бўлсанг, шунча пулни ўзим қўлингга топширибман, нега кетавермай, менга қайтариб бердинг?-деб ажабланибди.
-Бу пулни сиз менга омонат деб берган эдингиз. Мен омонатга хиёнат қилмайман. Агар белбоғни белингиздан кесиб олганимда бу пуллар менга ҳалол бўларди”,-деган экан ўғри. Хўш, бу ҳикоядан нимани тушундиларинг?
Бўрон шундай деб аввал Каламушга қаради. У кўп ўйлашни ёқтирмайдиган тоифадан эди. Бу сафар ҳам одатига хилоф қилмай, дарровгина жавоб берди:
-Ўша ўғри ғирт аҳмоқ экан. Пайт келганда шартта босиш керак.
Каламуш “гапим маъқулми?” деган маънода аввал Бўронга сўнг Акулага қаради. Улар томонидан ҳеч қандай ишора бўлмагач, бошини эгди. Бўрон Қамариддинга ўгирилиб:
-Сен ҳар ҳолда ўғрини мақтасанг керак?-деди.
-Тўғрисини айтаверайми?-деди Қамариддин тап тортмай.
-Ўғрилар фақат тўғри гапиришади, эгрилик бўлмайди,-деди Бўрон киноя билан.
-Тўғрисини айтадиган бўлсам, мен афсоналарга ишонмайман.
-Ишонмаслигинг яхши, бу одат сени нодонликдан асрайди. Лекин ўйлаб кўришга мажбурсан. Мана бу телефонни бугун биз омонатга олдик ҳисоб, уч соатдан кейин эгасига қайтаришимиз керак. Қандай қайтаришни ўйлаб кўрларинг.
Бўрон соатига қаради.
-Бугун мен сенларга зўр томоша кўрсатаман. Гамлетни биласанларми? Билмайсанлар, сен аҳмоқлар. Унинг “Ё ҳаёт ё мамот, шудир масала!” деган зўр гапи бор. Каламуш, сен тушундингми бу гапга?
-Тўғрисини айтсам, “ҳаёт”ига тушундиму, “мамот”ини энди эшитишим.
-Галварс! “Мамот” -  “ўлим” дегани.  Ҳозир бошланадиган томоша биз учун ҳаёт,  бошқаларга ўлим даричасининг очилиши, билиб қўйларинг! Қани, кетдик!
Кейинги гапни саҳнадаги Гамлет каби тантанавор оҳангда айтиб, ўрнидан турди. Улар катта ҳалқа йўл яқинида бадавлат одамлар томонидан барпо этилаётган хос маҳалланинг ҳозирча шағал ётқизилган кўчаларидан ўтиб бориб, иккинчи қаватнинг ярмига етганда қурилиши чала қолган иморат ёнида тўхташди. Уй эгасининг пули тугаб қолганми, ё бир палакат босиб қамалиб кетганми, шитоб билан бошланган ҳаракат бирдан тўхтаб, қаровсиз қолган иморатнинг ғиштлари ҳам нураб қолган эди. Улар омонат зинадан иккинчи қаватга кўтарилишгач, Бўрон Акулага қаради:
-Мана шунақа чала уйларни дарров сотиб олиб, қуриб битирсанг пулнинг тагида қолиб кетасан. Энди қуруқ ҳовлиларни сотмайсан. Италиядаги энг кучли мафияни биласанларми? Билмасаларинг билиб олларинг: энг зўри – қурилиш мафияси! Эндиги ишларингни шунга қараб қилларинг.
Бўрон гапини тугатмай туриб, чўнтагидаги телефон жиринглади. Кулранг телефон тугмасини босиб, қулоғига яқинлаштираётганида “бунақа телефон кўтариб юриш одатингиз йўқ эди-ку?” дегандай Акула унга ажабланиб қаради. Бўрон буни сезиб, кўз қисиб қўйди. Телефондаги одам билан салом-алик қилиб ўтирмай:
-Келдими?-деб сўради.
-Вақтида аниқ келди. Машинада ўтирибди.
Телефон овози баланд қилиб қўйилгани учун гаплар ҳаммаларига аниқ-тиниқ эшитилаётган эди.
-Қанақа машина?
-Қора “Мерс”, ўну ўн.
-Атрофда нима гаплар?
-Ментлар ўраб олгани аниқ,-телефондаги хабарчи  гумонсираган уловларни бирма бир санади. Шубҳали миниавтобус ҳақида гапира туриб “ярим соат илгари жигарранг чарм курткали бир пачоқбурун йигит автобусдан чиқиб, магазинга югуриб бориб келди, сигарет олди”, дегач кўнгли ўрнига тушди.
-Яхши. Томоша бошланади, диққат қилиб кузат,- Маълумотни мулоҳаза қилиб кўрган Бўрон шундай деб бу телефон овозини фақат ўзи эшитадиган қилиб пастлатгач, чап қулоғига тутди. Сўнг чўнтагидан Каламуш ўғирлаб келган оқ телефонни олди-да, Акмал Бердиёровнинг рақамини териб, ўнг қулоғига олиб борди. “Ким бу?” деган овозни эшитгач, саломлашиш ўрнига дағал овозда сўкина кетди. “Қанжиқ”дан бошланиб, “хунаса” билан якунланган ҳақорат оқими якунига етгач, савол берди:- Ахлатларингни атрофингга тўплаб келдингми? Энди инсоф билан ўзинг айт: қай биримиз ахлатмиз?
-Мен унақа ҳажиқизлардан эмасман. Агар ўзингнинг соянгдан қўрқаётган бўлсанг айт, иштонингни ҳўл қилиб олган бўлсанг, янгилаб кел, пойлаб турай.
-Сен ёшлигингда ҳам тўнка эдинг, аҳмоқлигинг заррача камаймабди. Тухум босиб ўтирмай чиқ машинангдан. Кўриб турибман: қора “мерс”дасан, ўну ўн!  Тасодифни қара: икки ўн – бир йигирма. “Йигирма” сенга ниманидир англатмайдими?
Бу сирли гапга Бўроннинг атрофидагилар тушунишмади. Бердиёров эса йигирма йиллик айрилиқ, тўғрироғи қасос онига олиб келувчи йигирма йиллик азобли йўл назарда тутилганини англаб, бир нафас жим қолди. Кейин ҳорғин овозда:
-Гапни чўзма. Келишга юрагинг бетласа кавагингдан чиқ, мен бир ўзимман, думларим йўқ,-деди.
Бўрон жавоб бермади. Чап қулоғидаги телефондан янги маълумот кутди. “Машинада ўтирибди,  жойидан жилмади. Атрофга аланглаб қўйди”, деган хабарни эшитиши билан тилга кирди:
-Ҳадеб аланглайверма. Мен фариштаман, фаришталар эса кўринишмайди. Машинадан чиқ. Кутяпман. Қанча чўзсанг ўзингга шунча ёмон.
Дам ўтмай “Ёмғир томчилашни бошлади. Эшикни очди. Машинадан чиқди. Эшикни ушлаб турибди. Эгнида кўк жинси шим, кўм-кўк пиджак, ёқасиз оқ кўйлак. Ўқ ўтқазмайдиган кўйлак бўлса керак”,- деган маълумотни эшитди-ю, ўнгдаги телефонга дадил-дадил гапира бошлади:
-Сенинг тушишингни билиб осмон ҳам йиғлаб юборди. Кўк пиджагинг бироз намланадиган бўлди. Водолазканг уйимайди. Ўқ ўтмайдиган матоҳга ёмғир таъсир қилармиди? Сендақа аҳмоқ дунёда бир-иккита қолгандир. Жонингни ҳовучлаб ўқ ўтқизмайдиган водолазка кийиб келдингми? Мени тўппонча ушлаганимни ҳеч кўрганмидинг? Жонингни олиш зарур бўлса шунча одамнинг орасида отаманми? Ўлдиргим келса тайёр пешонанг турганда кўкрагингни пойлайманми? Жинси шим сенга ярашмабди. Хотининг ёш бўлгани билан ўзингга бир қараб қўйгин, аҳмоқ калла! Туришинг бир қоп ахлатга ўхшайди, шундай жонон сенга хайф! Энди атрофингга қара: супермаркет олдида оқ “Нексия”, ўттиз иккию ўн беш, сартарошхона олдида ҳам шундай “Нексия”, тўқсон учу қирқ икки. Унинг орқасида оқ “Газел”, ойнаклари қора миниавтобус, етмиш еттию олтмиш тўққиз. Иккаламизнинг овозимизни шу автобусда ўтириб олиб мириқиб эшитишяпти. Сенинг аҳмоқлигингдан кулишиб, менинг донолигимдан ғазабланишяпти. Жигарранг курткали пачоқбурун кўпроқ сўкаётгандир.   Ҳой пачоқбурун ошна, сен кўпам ғазабланма. Ҳамма ақл сенлардамас. Биз томонда ҳам  ақлли одам учраб туради. Сен  сигаретни бекорга олмагандирсан. Босиб-босиб чекавер. Лекин ҳаммасини чекиб қўйма. Хўжайинингдан сўкиш эшитганингдан кейин қолганини чекиб, ўпкангни босиб оласан. Ахлат, сен билан бугун барибир кўришишим шарт. Фақат бу ерда эмас. Думларингни кесишни ўзимга қўйиб бер. Ҳали кўришганимизда вақт оз бўлади. Мен билан савдолашма. Ўғлингни сотиб ол. Ўғлингни сотадиган одамлар бошқа. Мен беминнат даллолман. Агар яна қилиқ қилсанг, булар ўғлингнинг томирларини қорадорига тўлдириб, қўлига пичоқ бериб қўйишади. Ана шунда ўғлинг товонингдан пешонанггача тилиб-тилиб ташлайди. Бу беминнат томошани кузатиш менга насиб қилса айбдор эмасман.
-Жуда кўп сайраб юбормадингми, вайсақи бўлиб қолибсан-ку? Бир тийин ҳам бермайман!
-Бу ҳақда бошқа гапим йўқ. Ҳозир машинангга ўтирасан. Ҳайдашга устадирсан, а? Бу майдондан юриб эмас, учиб чиқасан. Хоҳлаган кўчаларингдан юравер. Орқа ойнакни тушириб қўй. Бизга тегишли машина керакли кўчада, керакли вақтда сенга яқинлашиб орқа ўриндиққа тугунча ташлаб ўтади. Қўрқма, тугунчада бомба йўқ, унда хатча бор. Қаерга, қачон боришинг ёзилган.
Бўрон гапни шундай деб кесгач, телефонни ўчирди-да, Каламушга узата туриб, шерикларидан сўради:
-Томоша ёқдими? Кўз олдиларингга келтира олдиларингми?
Граф билан Каламуш “Сиз айта қолинг”, деган нигоҳ билан устозларига қарашди. Мундштугига сигарет қистириб ўт олдираётган Акула жавобга шошилмади, Бўрон ҳам сабр қилди.
-Бундан зўри бўлмайди. Лекин... Ахлат тўғри айтди, гапни сал чўзвордингиз.
-Атай чўздим, фаҳмламадингми? Томоша ҳали тамом бўлгани йўқ. Мен гапни чўзаётган пайтимда ментлар қаердан туриб қўнғироқ қилинганини аниқлашга улгуришди. Ярим соатларда бу ерга етиб келишади. Уларга бир эсдалик қолдирмасак ранжишади,-шундай деб кулранг телефонни деворга қараб отди-да, “Пачоқлаб ташла”, деб Қамариддинга буюрди. Кейин Каламушга юзланди:-Ярим соатда телефон эгасида бўлсин. Бола бечорани ментлар бир кеча эрмак қилишади. Бу ҳам бир томоша-да. Супермаркетнинг рўпарасидаги уйдан дурбинда бир одам кузатиб турган бўлишини улар минг йилда ҳам ўйлаб топиша олишмайди. Кечгача Ахлатнинг изидан дум бўлиб юришади.
-Машинасига тугунчани биз ташлаймизми?
-Каллангни кундага қўйиб бермоқчимисан? Шунчаки бир таҳминни айтдим-да, кечгача шаҳарни айланишсин. Бу пайтда сен хотинини йўқлаб қўясан. Жононга борадиган одам чекмаслиги керак.
Бўрон шундай деб унинг лабига қистириғлиқ мундштукни олди-да, рўмолчаси билан артди, сўнг ерга ташлаб босди.
-Бу сендан эсдалик бўлиб қолсин. Бундан кейин одамларнинг назарига тушадиган қилиқ қилишдан ўзингни тий. Бу шаҳарда битта сен мундштукда чексанг керак.
Бу ерда қилинадиган иш адоғига етган, лақиллаб туришнинг ҳожати йўқ эди. Катта йўлга чиқиб, метро бекатига етишганда аввал Бўрон яна бироз юрилгач Граф машинадан тушиб қолишди.
Ўз ишидан мамнун Бўрон энди Афрўза билан кўришишга ошиқди.
Кишининг ғамсиз яшамоғига ҳамиша хотирот ҳалал беради.
Ҳозир Бўронни ҳам тотли, ҳам заҳарли хотирот бағрига чорларди. Хотирот гўё унинг ўрмонзори, неки кечмиши бор – шу ўрмонзорида эди. Зангор япроқлар тинмай шивирлаб тинчлик бермасди. Улуғ артист бўлиш умидида катта шаҳарга келиб, имтиҳонга тайёрланиб юрган кезлари хиёбондаги ёзлик қаҳвахонада бир шоир билан тасодифан танишиб қолган эди. Қаҳвахонадаги барча ўринлар банд, фақат энг четдаги стол атрофида битта стул бўш эди. Стол устига икки шиша пиво қўйилган, яна бир стулни банд қилган киши баъзи-баъзида пиводан ҳўплаб қўйиб, китоб ўқиб ўтирарди. Келдиёр аввалига “бу кишининг шериги бордир”, деб ўйлаб унга яқинлашишдан тортинди. Мўйлаби ўзига ярашган, кўзлари кулиб боқувчи у одам китобдан бош кўтариб қараганда ийманиб турган йигитчани кўриб, бўш стулга таклиф қилди. Келдиёр бундан мамнун бўлиб, китобларини стол устига қўйди-да,  олиб келган егуликларини ўртага қўйиб, нотаниш одамни ҳам таклиф этди.
-Ўқишга кирмоқчимисиз, устоз?-деди у одам таклиф учун миннатдорчилик билдиргач.
Унинг “устоз” деб мурожаат қилиши Келдиёрга ғалати туюлди. Буни сезган нотаниш одам:
-Ўқийдиган одам келажакда устоз бўлади. Сизга шу мартабани тилайман,-деб Келдиёрнинг китобларидан бирини қўлига олди.-Умаржон Исмоиловнинг китоблари чиқибдими? Ў, зўр, зўр! Урушдан олдин бу одамнинг “Рустам” деган асаридан машҳурроқ томоша бўлмаган, дейишади. Менам озгина билардим...-у кўзларини қисиб эслашга ҳаракат қилди. Сўнг ҳазин овозда ўқий бошлади:
              “Косани тўлдиринг, айтинг алёрни,
              Шу пулнинг, шу қулнинг соғлиги учун.
              Айш қилиб ўлтирган йигитлар билан,
              Мажлисда қизларнинг борлиги учун.
              Ичайлик шу пулнинг салобатига,
              Пул кўп зўр, азамат, паҳлавон бир куч,
             Агар пул бўлмаса бутун дунёда
             Одам йўқ, турмуш йўқ, ҳатто яшаш пуч”.
-Мен ҳам шу монологни тайёрлаяпман,-деди Келдиёр унинг ўқишидан завқланиб.-Сиздан ўргансам бўлар экан.
-Буни ўрганиш учун икки қултумгина ичиб олиш керак,-шундай деб бир шиша пивони Келдиёр томон сурди.
Акмалнинг зўри билан Келдиёр бир марта пиво ичган, кўнгли айниб, “шу нарсани ичмайман”, деб ўзига сўз бериб қўйган эди. Аҳдини бузмаслик учун нотаниш кишига раҳмат айтиб, шишани жойига суриб қўйди.
-Бу яхши одат,-деди у киши кулимсираб.- Сиз қандай ролларни ўйнаб шуҳрат қозонасиз, билмайман-у, аммо санъат тарихига пиво ичмаган ягона артист сифатида кириб қоласиз.
Келдиёр унинг қўлидаги китобга кўз қирини ташлаб:
-Сиз шоирмисиз?-деб сўради.
-Шеърий китоб ўқиётганимга айтяпсизми? Шеърий китобни ўқиган шоир бўлади, деб ўйлайсизми?
-Шеърни яхши ўқир экансиз.
-Балки артистдирман?
-Йўқ, артист бўлмасангиз керак.
-Нега?
-Кўринишингиз... Абдулла Қодирийнинг суратдаги ёшликларига ўхшайди. Кўринишингиз жуда кинобоп. Артист бўлганингизда кино ёки театрда рол ўйнаган бўлардингиз. Мен кўп ёш артистларни биламан.
-Мен шоирликни ҳавас қиламан. Мендан артист чиқмаслиги аниқ. Машҳур шоир ҳам бўлолмасам керак.
-Нега?-деб ажабланди Келдиёр.
-Мен ёлғонни ёмон кўраман. Рост шеър эса… -у шундай деб нима учундир ҳазин жилмайди,-кимларгадир ёқмайди.
У шишани кўтариб икки қултум пиводан ичди. Атрофни ўраб турган дарахтларга тикилиб жим қолди, сўнг ҳудди ўзига ўзи гапираётгандай шеър ўқий бошлади:
                 Айтгил, куйларманми, бир кун, юрагим,
                 Айтгил, куйларманми боқмай ўзимга.
                 Сени жарроҳ каби совуққон ва жим
                  Юлиб қўярманми қоғоз юзига.
                 У пайт алдамасдинг кўзимга боқиб,
                  Шодумон дардингни айтардинг буткул.
                 Унгача илҳомлар келмагай оқиб,
                  Унгача дунёни англамак мушкул.
Шеърни ўқиб бўлгач, хасрат тўла юраги тафтини босиш учунми яна икки қултум ичиб, сўнг гугурт тепасидаги яримта сигаретни олиб тутатди. Келдиёр таомдан қўлини тортиб, шеърнинг давомини кутди. Лекин у шеър ўқимай, йигитга кулимсираб қаради. Бу кулимсираш  фақат зоҳирда, ботинни эса дард чўғлари куйдираётганини сезиш қийин эмасди.
-Бугун дили пок бир инсон билан учрашиб гаплашишни жуда-жуда хоҳлаган эдим. Худо менга сизни етказди шекилли, устоз? Ҳали танишмай туриб сизни “дили пок инсон” деганимга ажабланяпсизми? Одамнинг дили поклигини билиш учун узоқ вақт таниш бўлиб юриш шарт эмас.  Қишлоқдан келганингиз билиниб турибди. Ҳаётни асосан китоблар орқали биласиз. Турмушнинг балчиқларига ҳали тушиб чиққанингиз йўқ. Сезаётгандирсиз, бугун кайфиятим йўқ. Дилим хира. Кеча бир шоирни ўлдирдилар. Кимлигини, қаерда яшаганини сўраманг. Ҳақиқий шоирнинг макони бўлмайди. “Айтсам ҳам ўлдирадилар, айтмасам ҳам ўлдирадилар,  айтиб ўлганим яхшироқ”, деб яшаган шоирнинг қисмати нима бўлиши мумкин?..
Унинг бармоқлари орасидаги сигарет куйиб адо бўлди. Бармоқлари орасидаги қолдиқни четга улоқтирмай авайлабгина гугурт устига қўйди. Келдиёр унинг чеккиси келаётганини сезиб ўрнидан турди.
-Қаёққа?-деб ажабланди у.
-Сигарет олиб келай...
-Чекасизми?-шундай деб стул суянчиғига осиғлиқ сумкачасидан сигарет қутисини чиқариб, унга узатди.
Келдиёр чекмас эди. Нима қилишин билмай ҳижолат бўлди.
-Майли, кейинроқ чекарман,-деди айбдор одамнинг оҳангида.
У қутидан битта сигарет олиб, гугурт устига қўйди-да, “қоғозга тушмаган марсияни эшитасизми?”-деб сўради. Келдиёр унинг суҳбатига маҳлиё бўлиб қолган эди. Гапларини жон қулоғи билан эшитишини билдириб, бош ирғади. У яна кўзларини дарахт баргларига тикиб ҳазин овозда гапира бошлади. Ҳа, Келдиёрнинг назарида у шеър ўқимас, айнан гапирар эди. Сўзлар оловли ўқлар сингари атрофга сачрар эди:
-Ахир ўлдирмишдир қора машъал тутган машъум шайтанат... Қўрқоқлар ўлдирдилар... Сотқинлар ўлдирдилар... Шоирни, Инсонни… Гарчи мумкин эмасдир асло, уфқнинг бўйнига сиртмоқ-дор ташлаб ўлдирмоқ инсонни... Сўнди озодликнинг сўнгсиз осмони... Чатнади юлдузлар, сўндилар қақшаб. О, букун қайғунинг қора сувратини кўрдим. Нафратнинг қошида турдим юзма-юз… Нафасини ичига ютиб юборган ҳаво – дим... Нафасини ичига ютиб юборган… шоирсиз! Букун танҳо ҳасрат... Шоир ва Дунё... Сўз йўқ Сўзга... Осмон тошиб кирар кўзга, сиғмас кўзга… Бу буюк ҳасратнинг мазмуни ўзга... Наҳот, Борлиқ – соқов?! Наҳот, Борлиқ – кўр?! Дилдираб, лопиллаб турган булутларнинг тобутида ётар жонсиз тафаккур... У қандай севарди... У қандай севарди  Ҳақни, ҳаётни…  Қўлларига қайтадан қора машъал олган машъум шайтанат – зулматликлар оппоқ тонгни чил-чил синдирдилар... қонли санжоқ илдилар... Етар, бас, марсия... Эй сиз, ғафлат супрасида биқсиб тўйганлар… Эй, сиз, қурбонликка қуёшни сўйганлар... Уни ўликлар ўлдирдилар… Ўлдирдилар шоирни, инсонни! Ҳайқир, ҳайқир, ҳайқир осмон – бахтли шоирнинг сўнгсиз осмони...
У жим қолди. Атрофида ҳеч ким йўқдек қотиб ўтирди. Шеърга кўчмаган марсияси унинг ўзини мутаассир қилиб қўйган эди. Бир эшитган сатрини ёдлаб олиш қобилиятига эга Келдиёр марсияни ёдлаб олишга улгурган эди. Марсия кимга бағишланганини билмаса ҳам у ҳам таъсирланганди. Узоқ йиллар давомида ҳам бу сатрларни унутмади. Бу шаҳарга қайтиб келганда шоирни суриштириб,  вафот этганини билгач, армон билан ўксинди. Шеъриятдан узоқлашиб шайтанат оламига кириб кетганида ҳам Уни унутмаганди, жуда-жуда кўргиси келарди. Бу дунёни ташлаб кетганини эшитгандаёқ ўша марсияни эслади. “Ўша марсияни ўзига ёзмаганмиди?” деган хаёлга келди.
“Ахир ўлдирмишдир қора машъал тутган машъум шайтанат... Шоирни, Инсонни...”
“Ҳа, ўлимидан олдин ўзига атаб ёзган”, деган фикр қатъийлашиб йиллар бўйи йўқламагани учун афсусланди.
Ўшанда,  ҳали қоғозга тушмаган сатрлар тилга кўчганда   марсиянинг  хотимаси шундай бўлишини Худодан бошқа ким ҳам биларди?
Ўшанда...
Шоир марсия сеҳридан қутилгач, Келдиёрга қаради:
-Қалай, чидаса бўладими?-деб маҳзун кулимсиради.
-Зўр!-деди Келдиёр.-Фақат нима учун “бахтли шоирнинг сўнгсиз осмони” дедингиз, шунга тушунолмай қолдим.
-Фақат бахтли шоиргина ҳақ гапни айтиб ўлади,-шундай деб сигаретни иккига бўлди-да, тутатди.
-Имтиҳонда шу марсиянгизни ҳам ўқиб бераман.
-Йўқ, ўқиманг. Бунақа шеърлар  тўйганларга ёқмайди.
-Барибир ўқийман. Одам ўзига ёққан нарсани ўқиши керак.
-Мен бу марсияни сизга ёзиб бермайман.
-Ёзиб беришингиз шарт эмас.
Келдиёр шундай деб марсияни ифодали қилиб ўқиб берди. Ҳайратга тушган шоир ўрнидан туриб уни қучоқлаб олди. Кейин жойига ўтириб “сиздан қўрққулик экан, ҳузурингизда бир оғиз гап, бир сатр шеър айтиш ҳам ҳавотирли”, деб, гугурт ёнидаги ёндафтарчанинг бир саҳифасига нималарнидир ёзиб, варақни узиб олди-да, унга узатди:
-Бу менинг ташриф қоғозим, сизга эсдалик, эслаб юрасиз.
Келдиёр сатрларга кўз ташлади:
                               “-Бир шеъримнинг, қаранг, боши йўқ,
                                 Кесилган-ку, қаранг, оёғи –
                                  Муҳаррирга боқдим, кўзим лўқ,-
                                Ахир қандоқ бўлар бу ёғи?!
                                -Тилингни тий,-деди муҳаррир,-
                                 Яхшиликни билмаган ҳамак!
                                -Кечирингиз... лекин кўп оғир
                                 Ёлғиз қорин билан яшамак...”
Бу эсдалик сатрлар Бўрон қамоққа олинганда ҳам ён чўнтагида эди. Тинтув пайтида олиниб, ўзбекчани билмайдиган милиция ходимлари уни ашъёвий далил сифатида “Иш”га тиркаб қўйишган эди. Эҳтимол кейинчалик таржима қилдириб ўқиб кўришгач, ғижимлаб ахлат қутисига ташлаб юборишгандир. Ҳар ҳолда ўғри йигитнинг чўнтагида шеър ёзилган қоғознинг чиқиши уларни ажаблантиргандир.
Ўша куни  Келдиёр туриб кетишга шошилмади. Неча соат ўтиришганини аниқ билмади. Шоир иккинчи шишадаги пивони ҳам майдалаб ичиб тугатгач, ўрнидан туриб хайрлашди.
-Бугун “ўйишма”да йиғин бор. Ақлли одамлар менга ўхшаган аҳмоқ шоирларнинг пўстагини бир-бир қоқади. Бу ҳузурли лаҳзаларга кечикиш мумкинмас. Зўр артист бўлганингизда бу учрашувни менга эслатасиз. Сиз учун махсус шеърий фожиа ёзиб бераман.
-Ака, исмингизни айтмадингиз. Ҳали оғайниларга бориб мақтанаман.
-Исмимми?-Келдиёрга кулиб қараб ҳазиллашди:-Навоий эмас, Чўлпон ҳам эмас… жарангсиз исм, шунчаки - Рауф. “Ра-уфф!” десангиз тўғрироқ бўлади. Энди битим тузайлик: мен пиво ичганда шеър ёзмайман, сиз пиво ичганда саҳнага чиқмайсиз. Шеър –менинг жойнамозим, саҳна сизники...
Саҳна жойнамози Келдиёрга насиб этмади. Пиво ичиб ҳам, ичмай ҳам театр саҳнасига чиқмади. Унга шайтанат саҳнаси насиб этиб, ролларини қойиллатиб ижро этиб юраверди.
Бугун шундай томошаларнинг бирини намойиш этган эди.
Ҳозир ўзининг томошасидан ҳузурланиб хотирот ўрмонзорига кириб бормоқда эди.
                        
                       

 
Кейинги »