ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
                   45. Тириклик роҳати

Талваса чодиридаги яна бир тун чекиниб, тонг отганда Асрор бедор эди. Тонг унга нажот бергандай эди. Мактабга кетиш баҳонасида уйдан тезроқ чиқишни истарди. Онаси кириб пешонасини ушлади.
-Иситманг кўтарилаётганга ўхшайди. Мактабингга бормай қўя қол.
-Бугун боришим шарт.
-Унда мастава қилиб қўйганман, мурч солиб, аччиққина қилиб ичиб ол.
-Иштаҳам йўқ.
-Унақа дема. Ўзингни зўрлаб бўлса ҳам ичасан.
Томоғи оғриб турган одам ўзини зўрлаб мастава ичиши мумкин. Бироқ, қалб оғриғидан азоб чекаётган йигитчанинг томоғидан бир томчи сув ҳам ўтмас эди. Шунга қарамай, онасининг кўнгли учун дастурхон атрофига ўтириб, қўлига қошиқни олди. Қуйилиб қолган таомни қошиқда уч-тўрт айлантирди-ю худди ичгандай бўлиб, ўрнидан турди. Чиқиб кетмоқчи бўлганида Мунира сумкаси қолаётганини эслатди. Асрор хонасига қайтди, сумкаси оғир туюлиб, китобларни олиб қўймоқчи бўлди. Шунда тугунчага кўзи тушиб, “ойим кўрмадилармикин?” дегандай ҳадиксираб, орқасига қараб олди. Қамариддиннинг пул берганини, “ярми Ғайратники” деб тайинлаганини эслади. “Мен пулни нима қиламан? Ҳаммаси Ғайратники... Ғайратники?.. Агар ўлган бўлса... унга ҳам пул керакмас... Онасига олиб бориб беришим керак...”
Шу аҳд билан кўчага чиқди. Оёқлари мактабга эмас, Ғайратникига қараб бошлади. Дилфузанинг уйи ёнидан ўтаётганида учрашадиган ерларида тўхтамади. Дилфузанинг деразасига ҳам қараб қўймади. Қараганда қизнинг қайғули чеҳрасини кўрармиди...
“Мактабга бормайман” деб аҳд қилган Дилфуза тез-тез юрганича ўтиб кетган Асрорни кўриб, шошилиб қолди.  Адасига “иккинчи соатдан кейин қайтиб келаман”, деб уйдан чиқди. Унинг ҳаракатидан шубҳаланган Шокир аравачасини дераза ёнига ҳайдаб келиб кўчага қараганида қизи кўринмади.
Дилфуза Асрорни чақирди. Йигитча эшитмадими ё қарашни истамадими, ҳар ҳолда тўхтамади ҳам, ўгирилмади ҳам. Дилфуза бошқа чақирмади, изма-из бораверди.
Асрор кўприкдан тез-тез юриб ўтиб кетмоқчи эди. Лекин сувда нимадир шалоплаб, қарашга мажбур этди. Сув юзаси сокин эди. Бундан кўнгли равшанлашди. Ғайратнинг уйи томон қаради.  Ўша томонда ўз юмуши билан юрган уч-тўрт одам унинг кўзига жанозага тўпланаётган жамоа бўлиб кўриниб, юраги қинидан чиқиб кетаёзди. “Ғайрат... Ғайрат...” деб пичирлади унинг лаблари. Орқасига тисарилган эди, тошга қоқилиб йиқилди. Елкасидаги сумкаси нарига учиб тушди.
Кимдир хўрсинди...
“Ким хўрсинди? Ғайратми ё анави одамми?”-деб ўйлади Асрор ўрнидан тураётиб. Қаддини бир оз кўтарди-ю боши айланиб, ўтириб қолди. Яна кимдир хўрсинди. Асрорнинг кўзлари тинди. Сувда нимадир шалоплади. Асрор қаради: ўша одам сувдан бел баробар кўтарилиб унга қараб турарди. Йигитча жонҳолатда бақирмоқчи бўлди – овози чиқмади, бўғиққина хириллади халос. У одам эса кулди. Кейин...
Кейин... сувдан жасадни олиб, баланд кўтарди.
Жасад Ғайратники эди...
Асрор янглишмабди - хўрсинаётган Ғайрат экан...
“Сен келмадинг, мана, Ғайратбекни чақирдим. У келди”...
“Қўйиб юборинг уни, ўзим бораман”.
“Жонингга тегдими ҳаммаси?”
“Жонимга тегди”.
“Кел, бўлмаса”...
“Бораман, аввал Ғайратни қўйиб юборинг”...
Ғайратни қўйиб юбормади, баланд кўтарганича тураверди. Асрор унга нимадир отмоқчи бўлиб, атрофини пайпаслади. Қўлига сумкаси илинди. Ўрнидан турди-ю сувга қараб отди. Сув шалоплади, мавжланди, аммо у одам йўқолмай тураверди.
Шундан сўнг...
Асрор кўприк тўсиқиғига чиқиб, ўзини у томон отди...
Бу вақтда анҳорга яқинлашиб келаётган Дилфуза “Асрор!” деб бақирди. Лекин хаёли сувдаги одам билан банд йигитча унинг овозини эшитмади.
Асрорнинг сумкаси енгил кемадай чайқалиб-чайқалиб, тўғон сари оқиб бораверди.
Дилфуза “Ёрдам беринглар!” деб қичқирди...
Бу онда...
Қамариддин онаси билан хайрлашаётган эди.
Тунда пистирмадагилар қувишганда у узоққа қочмай, рўпарадаги уй ертўласига тушиб беркинган эди. Талъат ҳушига келиб, тўппончаси билан ўқдонини топиб, устозини кишандан халос қилгач, “жиноятчини яшин тезлигида қўлга олиш” режасини амалга оширишга киришдилар.  Соли Муродов Қамариддиннинг гапларини бир-бир эслаб, шаҳардан чиқиб кетишига ишонч ҳосил қилди. Катта йўллар, бекатлар назорат остига олинди.
Қамариддин узоққа кетиш ҳақидаги гапларни айтганда капитаннинг айнан шу нуқтада алданиши мумкинлигини назарда тутган эди. Уйлар атрофи тинчигач, ертўладан чиқиб, онасининг ҳузурига ошиқди. Ўғлининг кириб келишини Сабоҳат ҳам кутмаган эди...
Қамариддин бир кечани “яхши ўғил” сифатида онаси билан ўтказишни ният қилган эди - амалга оширди. Улар кўп гаплашмадилар. Она насиҳат қилмади. Ўғил ваъдалар бермади. Бу тун уларнинг қалблари бир-бирига жимгина боғланди. Боғланган юраклар бараварига нола қилди...   Бўлажак айрилиқ кулфати икковининг боши узра бир ҳил соя ташлаган бўлса-да, келажак умидининг нури умрнинг қоронғи йўлагини бир ҳилда ёритмас эди.
Ҳар бир одам тириклигида роҳат кўрмакликни истайди.  Жумладан, қайғу занжирлари ила боғланган бу икки жон ҳам роҳатни хоҳлайди. Ажабким, бу роҳат илинжи ҳам бир ҳил эмас.
Тирикликнинг роҳати яхшими ё лаҳадда ётмоқликнинг роҳати афзалми?
Тирикликнинг роҳати аслида азобдан иборат-ку? Бу азобни ҳамма ҳам  ҳис қилавермайди. Роҳат умиди  одам ҳисларини иҳоталаб қўяди. Фақатгина роҳат умиди синган одамгина руҳ азобини ҳис этади. Одам қорнини тўйдириши учун қанчалар уринмоғи, елиб-югурмоғи, кимгадир таъзим қилиб, кимнидир янчиб ўтмоғи шарт. Бир коса шўрва-ю, бир бурда ноннинг ташвиши шунчалик кўп – бир дошқозонга сиғмайдиган даражада. Яна кийим-кечак, бошпана... ташвишлари... ҳудди чеки-чегараси йўқдек.   Агар одам чегара мавжудлигини фаҳм эта олса, ўз нафсини иймон чегараси билан иҳота қилишга эришса, демак, ташвишлар ҳам чегараланган бўлади. Бу чегарага сабр, бардош, қаноат, шукр... каби соқчилар қўйилса ва улар ўз вазифаларини юксак мақомда уддалай олсалар, банда тириклик роҳатига етишади.
Тириклик роҳатидан маҳрум бу она ва ўғил бу чегарани бузиб қўйган эдилар.
Сабоҳатда сабр ҳам, бардош, қаноат ҳам етарли эди. Бироқ бу фазилатлар иймон чегараси бузилгандан кейин юз очган эдилар. У Масъуд блан бирга бўлиб, бузуқлик кўчасига кирмаган эди. Бироқ, ота-она розилиги ва дуосини муҳаббатининг  лаззатли ҳисларига нисбатан тубанроққа қўйиб янглишганди. Қамариддин туғилганда львовлик ҳамхонаси “болангни етимхонага топшириб юбормасанг, умринг қийинчиликда ўтади”, деган эди. Суюклисидан ёдгор бўлган фарзандни ўз қўли билан бегоналарга топширишни Сабоҳат тасаввур ҳам қила олмаган эди. Дугонасининг бу таклифи энг даҳшатли ҳукм каби янграб, бутун бадани музлаб кетган эди. Шундан сўнг “энг яқин дугонам” деб юрган бу бемеҳр қиздан узоқлашишга ҳаракат қилганди. Қамариддин унинг учун фақат фарзанд эмас, нурли хотира эди. Турмуш қийинчиликларидан қўрқиб, хотирани бўғиб ўлдирадиган ёвуз куч эса унда йўқ эди. Қийналган пайтларида, айниқса ўғли нобоп кўчага кириб кетганида ўша дугонасининг насиҳатини кўп эслади. Бироқ руҳи парчаланган кезларда ҳам “унинг айтганини қилсам бўларкан”, деган армон дилида уйғонмади.
Бир ҳафта илгари халқаро анжуманда ўша дугонаси билан тасодифан кўришиб қолди. Унинг ҳорижга кетиб қолганини эшитган, бироқ машҳур олима мартабасида кўришажагини кутмаганди. Дугонаси Исроилда илмий-тадқиқот олиб боришини, Америкада гўзал боғлари борлигини фахр билан айтиб, сўнг хўрсиниб қўйди.
-Ўғлинг катта бўлиб қолгандир? Кимёгар бўлади, дердинг, бўлдими?-деб сўради.
Сабоҳат бу саволни кутмаган эди. Шу боис жилмайишга ҳаракат қилиб:
-Ҳа, шунга яқин,-деб қўя қолди.
Дугонаси жавоб замирида ташвиш ётганини сезиб, у ҳам маъюс жилмайди.
-Яхшими-ёмонми, меҳрлими ё бемеҳрми фарзандинг бўлиши керак экан. Ҳозир мен бойман. Ҳамма нарсам бор. Фақат фарзандим йўқ... Атрофимда юзлаб одамлар бор. Лекин қоронғу тушиб, уйимга қайтишим билан ёлғизман... Баъзан йиғлагим келади... Бу дабдабанинг менга нима кераги бор? Сен уч юлдузли отелга жойлашибсан, мен беш юлдузли... Менга шу шартми?..
Қалбга бу армон тўла ҳукм ўтказа олмас эди. Бир неча дақиқа ўтгач, яна дунёнинг лаззати ҳақидаги гаплари бошланди... Гап орасида бирга ишлашни ҳам таклиф этди. Бу таклиф Сабоҳатга ёққандай ҳам бўлди. Ўғлини ёмонлар даврасидан олиб чиқиб кетишнинг энг яхши йўли бўлиб туюлди. Ҳозир ўша таклифни эслаб, Қамариддиндан сўради:
-Бу қуршовдан чиқиб кета оласанми?
Қамариддин онасидан бундай саволни кутмаган эди.
-Қайси қуршовдан?
-Масалан, бу шаҳардан... ҳеч бўлмаса Москвага кета оласанми?
Бу савол Акуланинг гапларини ёдига туширди: Бўроннинг меҳмонларидан бири билан жўнаб кетиш имконияти бор.
-Нега сўраяпсиз?
-Балки иккаламиз чет элларга кетармиз.
-Чет элгами? Ўша ёқларда менга ўхшаган ўғриларга муҳтожлик бор эканми?
-Ундай дема. Янгича ҳаёт бошлаймиз.
-Янгича ҳаёт?-Қамариддин истеҳзо билан кулимсиради.-Янгича ҳаёт бошлаш учун четга кетиш шартми? Сизнинг янгича ҳаёт бошлашингиз шарт эмас. Агар истасам янгича ҳаётни мен шу ерда ҳам бошлайвераман. Қанча умримиз бўлса ҳам, иккаламиз шу ерда яшайверайлик. Адамнинг четда жон берганлари етарли бизга...
Улар ўтирган уйнинг сукунат ҳукмига ўтмоқлиги учун шу гап кифоя қилди.
Қамариддин нима учун келган эди дунёга? Онани бахтиёр этмоқ учунми? Сабоҳатнинг бахт деб чеккан ташвишларига ўғли арзийдими? Узиш мумкин бўлмаган фарзандлик қарзини бир замон келиб уза олишга қодир бўлармикин? Шу пайтгача дайди шамолдай елиб нима фойдаси тегди? Онасини бахтли қилмоқ учун дунёга қайтадан келиши керакми бошқа ўғил бўлиб?
Сабоҳат ўғлини шундайлигича ҳам севади. Бир машъум зарба билан тақдир қуёшининг сўнишини истамайди...
Йўлда қароқчилар мавжудлигини билган тадбирли сайёҳ ёлғиз юрмайди. У сипоҳилар ҳимоясида бирон карвон ўтишини кутади ва унга қўшилиб, ўзининг хавфсизлигини таъминлайди.  Ҳаёт йўлида ҳам идрокли одам таваккал қилмайди, бирон ақлли одамни учратиб, унинг изидан юрмоқликни маъқул кўради. У ўзига ўзи айтади-ки: дунё хавотирга тўла, фалокат оёқ остида. Қайси йўлдан юрмоқ маъқул? Хавф-хатардан ҳоли юрмоқлик учун қандай ҳамроҳни танламоқ жоиз? Бой одамнинг этагидан тутсамми ё эътиборли мансабдорнингми?
Чуқурроқ мулоҳаза қилинса, униси ҳам, буниси  ҳам вақти келганда офатдан қутқариб қололмайди. Чунки уларни ҳам тунайдилар, уларни ҳам ўлдирадилар ёки хорлайдилар. Улар ҳам йиғлайдилар, азобланадилар... Балки уларнинг ўзлари ҳаёт йўлининг маълум бир йўналишида бошқаларга ҳужум қилиб қолишар?
Қамариддин ҳаёт йўлининг эгри сўқмоқларида адашиб, гангиб юрганида унга бой ҳам, мансабдор ҳам учрамади. Бойдан ҳам, мансабдордан ҳам кучлироқ туюлган устози Акула учради. Онаси янгича ҳаётни бошлашни таклиф этяпти. Янгича ҳаёт йўли бошида уни ким кутяпти? Янгича ҳаёт йўлининг интиҳоси қандай бўлади?
Бу саволларга, алҳол, жавоб йўқ эди.
Кун ёришгач, Сабоҳат дераза яқинига келиб, кўча томон назар ташлади. Хизматга шошиб кетаётган бир-икки одамдан ташқари атрофда ҳаракат сезилмайди. У нонушта ҳозирлади. Қамариддинни кучли ҳаяжон қамраб олмаган эди. Шу боис “иштаҳам йўқ”, деб баҳона қилмай, чой ичди.
-Қаёққа бормоқчисан?-деб ҳавотирланиб сўради Сабоҳат.
-Амакимни қутқаришим керак,-деди Қамариддин киноя билан.-Бормасам, бугуннинг ўзида думини тугиб юборишади. Ҳар ҳолда ўртада  адамнинг хотиралари бор. Лекин сиз у одамга ялиниб борманг. Кечаги гапим гап: икки кишилик ширин оиламизга бошқалар аралашмасин.   
Янги топган амакисини ҳимоя қилиш ҳақидаги гапни онасини тинчитиш учун ўйлаб топган эди. Аслида эса ҳар бир ҳаракатини ўйлаб, пишитиб олганди. Ҳамонки, Ғайрат касалхонада экан, яралангани уларга маълум экан, демак, тузалгач, жазога тортишлари аниқ. Ильгиз милисанинг рўйхатида туради, уни ҳам тинч қўймайдилар. Асрор билан Дилфузани айтиб қўйишмаса бўлгани. Уришни у одам бошлаганини, Қамариддин эса ажратганини айтишади. Балоғатга етмаганлари, энг муҳими – у одамнинг пичоқ санчгани учун болалар оғир жазо олмайдилар.  Акулага яқинлиги ошкор бўлганда ҳам, капитан она-боланинг ўлимига уни айбдор қила олмайди... Милиция идорасига бориши боши узра тўпланаётган айблов булутларининг осонроқ тарқашига ёрдам беради. Бу ҳаракатда фақат биргина мушкулот бор: бўйин эгиб боришини биродарлари кечирмасликлари мумкин. Лекин болаларни ҳимоя қилиш мақсадида борганини тушунтира олса, гуноҳидан ўтишади. Эҳтимол, бунинг бошқа чораси ҳам топилиб қолинар...
Асрор Ғайратникига  бора туриб, кўприк устида талваса тўридан чиқолмаётган онда Қамариддин Соли Муродов томон йўл олган эди.
Кечаги ношудлиги учун ўзини ўзи айблаган капитан эса бу пайтда бошлиқ номига билдирги ёзаётганди. Жиноятчилардан бирининг яқин қариндоши экани туфайли бу ишни юритишдан четлатиниши қонунга кўра мақсадга мувофиқ эканини баён қилаётганида телефон жиринглади. Гўшакни олиб қулоққа тутиши билан навбатчи бир йигит сўраб келганини айтди. Капитаннинг ҳозир биров билан гаплашишга ҳуши йўқ эди, шу боис энсаси қотиброқ:
-Ким экан?-деб сўради.
-Исматов,-деди навбатчи, кейин аниқлик киритди:-Қамариддин Исматов.
Бу хабарни эшитган капитан сакраб ўрнидан туриб, гўшакни жойига ташлади. Унинг бу ҳовлиқишидан ажабланган Талъат ҳам ўрнидан турди.
-Графнинг ўзи келибди,-деди капитан.
Икковлари бараварига ташқарига шошилдилар. Панжарага суяниб турган Қамариддин айбини бўйнига олиб келган жиноятчи эмас, балки танишини йўқлаб келган одам каби уларни кулимсираб қарши олди-да, амакисига салом берди. Кейин Талъатга қараб:
-Барон, қарзимни бугун, бунақа шароитда қайтара олмас эдим. Шунинг учун кеча ҳисоб-китобни тўғри қилиб қўювдим, хафа бўлмайсан,-деди, сўнг Соли Муродовга жиддий қиёфада қаради:-Командир,  кеча “ўзим бормоқчи эдим”, деган гапимга ишонмагандингиз. Мен бир сўзли ўғил боламан. Сиздан фақат биттагина илтимосим бор: биламан, энди бу “Иш”ни давом эттиришга ҳаққингиз йўқ. Лекин мени кеча қўлга олишга ҳаққингиз бор эди. Ўша ҳуқуқингиздан фойдалансангиз-у мени уйда ҳибсга олганингизни расмийлаштириб қўйсангиз. Шундай қилмасангиз биродарларим олдида ўлгунимча иснодга қоламан.  

                 

 
Кейинги »