ТАЛВАСА (роман) Принтер учун E-mailга юбориш
Мундарижа
ТАЛВАСА (роман)
Саҳифа 2
Саҳифа 3
Саҳифа 4
Саҳифа 5
Саҳифа 6
Саҳифа 7
Саҳифа 8
Саҳифа 9
Саҳифа 10
Саҳифа 11
Саҳифа 12
Саҳифа 13
Саҳифа 14
Саҳифа 15
Саҳифа 16
Саҳифа 17
Саҳифа 18
Саҳифа 19
Саҳифа 20
Саҳифа 21
Саҳифа 22
Саҳифа 23
Саҳифа 24
Саҳифа 25
Саҳифа 26
Саҳифа 27
Саҳифа 28
Саҳифа 29
Саҳифа 30
Саҳифа 31
Саҳифа 32
Саҳифа 33
Саҳифа 34
Саҳифа 35
Саҳифа 36
Саҳифа 37
Саҳифа 38
Саҳифа 39
Саҳифа 40
Саҳифа 41
Саҳифа 42
Саҳифа 43
Саҳифа 44
Саҳифа 45
Саҳифа 46
Саҳифа 47
Саҳифа 48
Саҳифа 49
Саҳифа 50
Саҳифа 51
Саҳифа 52
              46. Ечим

Синфдаги ўттиз болага муаллим бирон масала ёки тенглама топширса, ўн бола тўғри ечим топиши мумкин. Қолганларининг айримлари хатога йўл қўяди, айримлари эса бош қотиришга ҳаракат ҳам қилмайди - тайёрини кўчириб олиш пайида бўлади. Дунё ҳаёти ҳам шунга ўхшаш. Таъбир жоиз бўлса, ҳаёт – ечими ғоят оғир масала. Уни ҳар ким ўзича ечишга уринади. Дунёда ечимни тўғри топганлардан кўра, нотўғри ечганлар кўпроқ.
 Бўрон ана ўшаларнинг бири.
Йигирма йил излаб, ечимни топгандай эди. Афрўзанинг беҳос ўлими бу ечимни ўзгартириб юборди.
Меҳмонларининг сафари қарий бошлагач, Бўрон Акулага янги топшириқ бериб, шаҳарга қайтариб юборди. Ҳар бири ўз ерида донгдор ҳисобланган ўғрилар Бўроннинг таклифини олишганда “зарур маслаҳати бор ёки ёрдамга муҳтож”, деб ўйлашган эди. Айримларининг “ёрдам сўраса, бу томонларга ҳукм ўтказишни даъво қиламан, қулочим шу ерларга ҳам етиб келади”, деган орзуи ҳам йўқ эмасди. Бўрон уларни ажаблантириб, маслаҳат ҳам, ёрдам ҳам сўрамади. Чақирув боиси билан қизиқишганда “узоқ йиллар сизларнинг меҳмонингиз эдим, менинг нон-тузимни ҳам тотиб кўринглар, бўйнимда қарз бўлиб қолмасин”, деб изоҳ берди.
Акула Жамилани бошлаб кирганида қизнинг ҳадик билан боқаётган кўзларига қараб Афрўзани эслади. Эслади-ю қизни бу ерга олиб келтирганига афсусланди. Уни ертўлага, ошпазлар олдига юбориб, юқоридаги хизматга чорламади.
Алоҳида-алоҳида кутиб олинган меҳмонларни алоҳида-алоҳида кузатиш бошланганида қизни чақиртириб, ўзи билан шаҳарга олиб кетди. Нима учун келиб-кетаётганини билмаган Жамила  қимтиниб ўтирарди. Бўрон унга бир-икки қарагач:
-Қишлоқда яқин қариндошларинг борми?-деб сўради.
-Ҳа,-деди қиз синиқ овозда.
Бўрон ёнидан пул чиқариб унга узатди:
-Шаҳарга етганимизда тушиб қоласан. Тўғри қишлоғингга жўна. Бу ёқларга қайтиб келма. Эрга тегсанг ҳам қишлоғингдаги йигитлардан бириги тег.  Ўгай онангга яқинлашма.
Қиз унинг мақсадини англамай, ажабланиб қараб тураверди. Пулга қўл узатмади. Бўрон унинг билагини ушлаб ўзи томон тортди-да, кафтига пулни қўйиб, нозик бармоқларини  ёпди. Анчагача жим кетишди. Жамилага қараб туриб ўз ёшлигини, Афрўзасини ёдга олган Бўрон паст ва ҳазин овозда сўз бошлади:
                               Мен ҳеч кимга бермайман сени...
                               Бойлар олса бойлигинг олар
                               Улар олишар яна нени
                               Фақат дунё талашар бойлар...
                               Бу кўппаклар ичига қўрқмай
                               ташлаб ўтгин битта устухон
                               Сўнг боравер ортга юз бурмай
                               қиёматни кўрасан аён...
                               Мен ҳеч кимга бермайман сени
                               кўшку айвон бизники эмас...
                               Фақат кўнгил...
                               шоҳ айлар мени
                               Бу кўппаклар кўнгилни емас...
Жамила унинг пичирлашини эшитди-ю сўзларни англамади.
Ўйчан юзларидаги  кулфат кўланкасини ҳам сезмади.
Ҳайрат денгизига шўнғиганича жим ўтираверди...     
                                              ***
Акмал Бердиёров шаҳарнинг гавжум кўчасидан борарди. Қуёш тиккага келиб, тирбанд йўлдаги машиналарни аямай қиздирар, ҳаракат озгина тўхтаса ҳам ҳайдовчилар асабийлаша бошлардилар. Чорраҳада тўхтаб турганида ён қатордаги “Тико”нинг олд ўриндиғида ўтирган қора кўзойнакли йигит унга салом берди-да, унинг алик олишини кутмай:
-Акмал ака, шу кетишингизда тез уйингизга боринг. Машинангизни қўйиб, автобусда кетинг. Машинангизни ўзимиз олиб бориб қўямиз,-деди.
Акмал гап сўрашга улгурмай, орқа ўриндиқдаги йигит машинадан чаққон тушди-да, бир нафаснинг ўзида унинг ёнидан жой олди. “Тико” эса қизил чироқ ёниб турганига қарамай  жойидан жилворди. Акмал ёнидаги йигитнинг сурбетлигидан ғазабланган бўлса ҳам, Бўрон бошлаган ўйиннинг асосий палласи бошланганини фаҳмлаб, унга индамади. Кўк чироқ ёниб, кўчадаги ҳаракат бошлангач, йигит Акмалнинг вазифасини тушунтирди:
-Шу автобусни қувиб ўтиб, тўхтанг. Автобус тўхташи билан унга чиқиб оласиз.
-Бу автобус мен томонга бормайди,-деди Акмал уни жеркиб.
-Биламан,-деди йигит пинагини бузмай.-Озгина юриб тушасиз. Яна бошқасига чиқасиз. Кейин метрога ҳам тушасиз. Метродан чиққанингиздан кейин битта машина тўхтатиб, уйингизга етиб оласиз. Бир пайтлар из чалғитишга уста бўлган экансиз-ку?
Акмал ичида сўкиниб қўйди-ю унинг кўрсатмасини аниқ бажарди.
Уйининг эшиги қия очиқ эди. “Бу  ахлат яна нима ҳунар кўрсатди экан?” деган хавотирда ичкари кирди. Европа усулида безатилган меҳмонхона тўрида Бўрон ўтирарди. Атрофида йигирма киши бемалол ўтирадиган узун стол устида бир чойнак ва бир пиёладан бошқа ҳеч вақо йўқ. Амакиваччасининг кириб келганини кўрган Бўрон қимирлаб ҳам қўймади. Йигирма йил эмас, йигирма кун кўришмаган қариндошлар бир-бирларини бағирларига босадилар. Меҳр-оқибати ўлган икки қариндош эса бир-бирига сўзсиз тикилиб қолдилар. Дераза ёнида ва ётоқхона остонасида турган икки бегона йигит уларнинг бу соғинчсиз учрашувларига аҳамият бермадилар.
-Шу уйингда меҳмон бўлишимни истаган экансан, таклифингни ерда қолдиргим келмади,-деди Бўрон.-Мен мезбонман,  сени ўтиришга таклиф қилаверайми?   
Акмал ўткир нигоҳини ундан узмай, қаршисига ўтирди. Бўрон шошилмаётганини англатиш учунми, индамай ўтираверди. Аслида эса масалани узил-кесил ечиб кетиш учун унинг вақти зиқ эди. Унинг мўлжалига кўра, Акмални кўчада кузатиб юрган милиция ходимлари уни йўқотиб қўйгач, бир  оз саросимага тушадилар. Кейин “машинаси ўғирланди”, деб қувадилар, ушлашга ҳаракат қиладилар. Кейин эса Акмалнинг қаёққа ғойиб бўлгани хусусида бош қотирадилар. Юзта таҳминдан биттаси эса албатта шу уйга бошлаб келади уларни...
Ҳеч бир қассоб жониворни ўтмас пичоқда сўймайди. Бўрон эса айнан ўтмас пичоқни танлаган, орага тушган сукунат бундан далолат эди. Ўлжаси шундай азобни ўзига раво кўрса, унга  нима ғам? Акмал ўз сукути билан ундан қўрқмаётганини билдириб қўймоқчи эди. Бўрон буни сезди. Амакиваччасининг ичлари қалтираётгани ҳолда ўзини ботир қилиб кўрсатишга уринишидан кулди. Акмал шунда ҳам индамади. Қарийб икки дақиқа давом этган сукутни Бўроннинг босиқ овози бузди:
                               Кўзимга тўқинар малолат, тумон,
                               Чексизлик қўйнида яланғоч сукут.
                               Руҳимда муаллақ жимлик безабон –
                               Неки ўтган бўлса барчасин унут...
Амакиваччасининг бундай шеър ўқиши Акмал учун янгилик эмас эди. Ёшлик чоғлари шеър ўқийвериб, унинг бошини қотириб ташларди. У дамларда ёшлик ўти қалбини оловлатгани учун ўқирди. Ҳозир-чи? Қонли қадам билан бошлаган томошасини якунлангани келган бўлса нега шеър ўқиб лақиллаяпти? Бу сатрларнинг изидан қандай зулм келади?
Икки жуфт кўз бир-бирига қаттиқ тикилган. Икки жуфт кўз эгалари вулқон портлашини кутадилар. Унга қадар эса хонага Бўроннинг овози ҳукмронлик қилади:
                               Зарба гали сенда, майли, кўрай мен.
                               Овоз бер, қайдасан, ўлмас тоқатим.
                               Ё сукунат кафанига ўрай мен...
                               О, саодат, йўқ менинг саодатим...
                               Фақат бордир бунда соқов сукунат...
                               Ёрилтош, эй ёрилтош ёрил, ахир
                               Ўлимнинг қошида ёрил, айт, бақир...
Файзли давраларда сўрашишни сиз бошлаб беринг, деб бир-бирларига лутф қиладилар. Бу давра файзли эмас – кулфатли, лутф йўқ – зулм мавжуд.  Акмалнинг бардоши етмади, ғазаб ва хавотир ҳукмида эканини ошкор қилмасликка уриниб, босиқ оҳангда сўради:
-Нега келдинг?
-Уйинггами ё умуман сўраяпсанми?-деди Бўрон, кайфияти яхши эканини ошкор қилувчи  қувноқроқ оҳангда.
-Умуман...
-Уйингга сендан олдинроқ келганим яхши бўлибди,-деди Бўрон худди гапни чалғитмоқчидай.-Чойни ўзим дамлаб, мириқиб тўйиб олдим. Сен чефирнинг қадрига етмайсан. Энди “умуман”га келсак, кейинги пайтда кунда бўлмаса ҳам, кун ора бир туш кўраман:  болалар ҳовузда чўмилишяпти. Бир бола четда ўтирибди, чунки у сузишни билмайди. Шунда каттароқ бола уни сувга итариб юборди. Кичкина бола чўкиб кетай деди... Шунда мен чўкиб кетаётгандай нафасим қайтиб, уйғониб кетаман.
Бўрон тушини эмас, болалик хотирасини сўзлаётган эди. Кичиклигида уни Акмал сувга итариб юборган, бошқа болалар қутқариб қолишган эди. Унда Акмалнинг шум нияти йўқ эди. Лекин қутқаргани сувга тушмаган ҳам эди. Бўроннинг болалик онгига ўрнашиб қолган бу хотирот сира-сира ўчмай, бот-бот юракка ботиб, занглаб қолган ўқ каби безовта қилиб турарди. Акмал бу воқеани унутиб юборганди. Ҳозир эслади. Эслади-ю болалик шумликларининг ёдга олинишидан ажабланди.
-Эски балчиқларни титмоқчимисан? Унда буғдой сотганимни ҳам эсла...
-Мен балчиқ титгани келганим йўқ. Ўшанда сен мени ҳовузга итариб юбориб, томоша қилган эдинг.  Кейин мени ботқоққа итариб юбординг. Болаликда қутқариб қолишувди. Ботқоқдан қутқарадиган меҳрибонни учратмадим...
Бўрон шундай деб хўрсинди. Акмал унга эътироз билдиролмади. Бир неча нафаслик жимликдан кейин Бўрон энди ҳазин оҳангда сўз бошлади:
                               Болалик дарёга қўшилиб кетди...
                               Заҳарга қўшилган майи ноб мисол
                               Ўзим ҳам билмаган фасллар келди
                               Кўксимга гурсиллаб йиқилди шамол...
                               Чориғин судрайди энди ёдимиз
                               Ўлимга тўн бичар кимдир бемаҳал...
                               Остона ортида хотиротимиз
                               ва ёлғиз дўстимиз – ҳазрати Ажал...
Бўрон томоғи қуригандай бўлиб, аччиқ чойдан қуйиб ичди. Амакиваччасининг пайдо бўлганини сезгандан бери “ўлдирадими?” деган савол Акмални бот-бот енгил титроққа солиб турарди. Ҳозир айтилган сўнгги сатр гумони тўғри эканига ишора бўлиб, юрагига қўрқув оралади.
-Ўлдирмоқчимисан?-деди. Овози титраётганини сезиб, ўзидан ўзи нафратланди. Дадилроқ гапиришга уринди:-Ўлдирсанг ўлдир, лақиллаб бошимни оғритма.
-Қўрқма, ўлдирмайман,-деди Бўрон.-Сен йигирма йил олдин ўлган одамсан. Суякларинг ҳам ириб-чириб кетган.
-Сен мендан қасос олишни кутиб яшадинг. Мен эсам қасос олгани келишингни кутиб яшадим. Биламан, сен мени лаънатлайсан. Ўша сотилган буғдой учун ҳам, ўқишга киришинг учун отанг ташлаб кетган пулни домлаларга бермаганим учун ҳам... Мен ўшанда ҳақ эдим. Чунки орада адолат йўқ эди. Сенинг отанг - менинг амаким амал оти устида роҳатда юрарди, биз эсак баъзан гўштли таомга муҳтож бўлиб қолардик. Мен адолатни тикламоқчи эдим.
Бу гаплар Бўрон учун янгилик эди. Шу сабабли таажжуб билан сўради:
-Адолат нима эканини билмай туриб, қандай адолатни тикламоқчи эдинг?
-Ҳар бир одам адолатни ўз кўзи билан кўради.
-Хўп, ўзингга керакли адолатни ўрнатдингми, кўнглинг жойига тушдими?
-Ҳа. Лекин сен менинг адолатимни кўролмайсан ҳам, тушуна олмайсан ҳам. Шунинг учун лаънатлайсан.
Бўрон бу гапларни яхши англамагандай, унга тикилганича жим қолди. Сўнг паст овозда гапира бошлади:
-Лаънатларим... миннатларим... ҳасратларим... ҳайратларим... шафқатларим... раҳматларим... заҳматларим... даҳшатларим... Қоним ичиб, қоним ичиб, қоним ичиб, қоним ичиб ҳеч тўймади жисмим аро бундай бало улфатларим. Кулфатларим... қудратларим... бадбахтларим... бадбахтларим... бадбахтларим...
-Иккаламиз ҳам бадбахтмиз...
Акмалнинг бу иқрори Бўрон учун ғалат туюлди.
-Йўқ, мен бадбахт эмасман. Мен тож кийган ўғриман. Сен эса хиёнаткор ўғрисан. Ёш хотининг бор... пулинг кўп... “Пул бўлса, пул бериб - хотин оласан, пул бўлса, пул бериб - виждон оласан, пул бўлса, пул бериб - иймон оласан...” Хотин олдинг, аммо иймон билан виждонни ололмадинг.
-Сен олдингми?
-Хотин – аниқ нарса. Иймон ва виждон сенинг адолатинг каби мавҳумлик. Қамоқдалигимда бир татар мулла “сен иймон эгаси бўлишинг мумкин”, деган. Иймон масаласида бир нима дейишим қийин. Лекин виждоним бор. Бу аниқ! Виждонни пулга сотиб олмаганман, виждон билан туғилганман.
-Мен-чи?
-Мен сенга доялик қилмаганман. Киндигингни ҳам кесмаганман, қандай туғилган бўлсанг туғилгандирсан. Лекин ҳозир шу туришингда заррача виждон йўқ. Умуман...-Бўрон заҳарли тиржайди,-менга сенинг виждонинг керак эмас. Менга пулинг керак.
-Шавкат учунми? Бермайман.
-Ўғлинг учун пул сўрайдиган пасткаш эмасман. Сен вақтида умумпулига хиёнат қилгансан. Қайтарадиган вақтинг келди. Ўшанда братва қонингни ичмоқчи бўлганида мен ўртага тушганман. Сен аҳмоқ “братва ҳаммасини унутворгандир”, деб юрувдингми? Уларнинг ярмидан кўпи ўлиб кетди, лекин тириклари бор.
Бўроннинг тилидан учган “Братва” сўзи Акмални бир титратиб олди. У ҳам бир пайтлар ўғрилар оламидаги баобрў оғайниларини шундай деб иззатларди. Бу сўзни тилга олмаганига кўп йиллар бўлди. “Братва” номигагина оғайни, қаҳри келганда эса лак-лак душмандан баттар.
Ўшанда икковлари “катта ов” илинжида Русияга боргандилар. “Ов” бароридан келди. Шунинг ўзига қаноат қилиб қайтсалар ҳам бўлаверарди. Лекин Акмал яна бир “ов”ни таклиф қилди. Бўрон “ов”нинг олд қисмида эди, қўлга тушди... Акмалнинг найрангини кейинроқ англади. Ўша воқеани эслаган Акмал Бўронга эътироз билдирмоқчи бўлди:
-Ўшанда иккаламиз эдик. “Братва”нинг бунга мутлақо алоқаси йўқ.
-Сашка кривой-чи? Унинг ёрдам берганини унутдингми?
-Ўшанда мен қочмаганимда ҳамма пулдан айрилардик. Мен улушингни ишлатмай сақладим. Ўзинг йўқ бўлиб кетдинг.
-Улушимни сақлаб қўйган бўлсанг, берақол,-деди  Бўрон пичинг билан.
-Ҳозир пулим йўқ, бир-икки ойда тўплаб бераман.
-“Виждонинг йўқ” йўқ, десам ранжийсан. Сен қовоқ каллада ақл ҳам йўқ. Кимни алдамоқчи бўлганингни ўйлаб кўр! Каравотингни нима учун икки қават қилдирганингга ақлим етмаса, мени “аҳмоқ” десанг арзирди. Шунча пулнинг устида ёш хотининг билан маишат қилармидинг, а хом калла! Пулни ҳам хорлабсан, сен нокас!
-Билган экансан, олавермайсанми,-деди тўнғиллаб Акмал,-томоша кўрсатишинг шартмиди?  
-Уйингга ўғирлик учун келганимда ҳамма ёқни теп-текислаб кетардим. Мен қарзни ундириш учун келганман. Киргин-да, иккита сумкага ўзинг ўз қўлларинг билан жойлаб бер.
Акмал бу амрни бажариш-бажармаслигини ҳал қилолмай бир оз ҳаракатсиз ўтирди.
-Кейин кетасанми?-деб шарт қўйди.
-Ҳар ҳолда уйингда ётиб қоладиган без меҳмонлардан эмасман. Думларинг етиб келгунича қорамни ўчираман.
Акмал аста ўрнидан туриб, меҳмонхона томон юрди. Ичкарида турган малла йигит унга салом ҳам бермади, кўмаклашмади ҳам. Осонлик билан қўлга киритилган пуллар  сумкаларга жойланаётганда бармоқларнинг титраши тинмади. Иккала сумкани ўзи олиб чиқди. Тўплаган бойлигининг бир қисми шунчалар оғирлигини энди ҳис қилди.
-Бу ишинг яхши бўлди. Ўз иҳтиёринг билан топширганингни эшитса, братва сени қадрлайди.  Илтимосингга кўра, сенга яна икки ой муҳлат бераман. Қолганини олиб кетиш учун бир йигитни юбораман. Тайёр тур.
-Яна қанақа қолгани?
-Мени қамоққа рўпара қилган пайтингда қанақа ҳолда эдинг, эсингдами? Ўша ҳолингга қайтасан. Яна қаерга пул беркитганингни мен аниқлаб берсам, уялиб қолармикинсан, а? Бундан ташқари янги қурдирган саройинг, машинанг, бу уй... ҳаммаси сотилади... Шунда ўзинг хоҳлаган адолат қарор топган бўлади. Адолат саройини тиклаш учун икки ой кифоя!
Бўрон шундай деб ўрнидан турди-да, дераза яқинига бориб, пастга қаради. Уй атрофидаги йигитлари сергак эди. Улардан бири  атроф тинч эканини ишора орқали маълум қилгач, Бўрон ёнидаги шеригига  сумкаларни имлаб кўрсатди. Йигит деразани ланг очиб, сумкаларни бирин-кетин пастга отди. Пастдагилар оғир сумкаларни худди енгил ғишт каби илиб олдилар-у бир нафасда кўздан ғойиб бўлдилар.
-Ўтир, бир пас гаплашайлик, бундан кейин учрашмасак керак,-деди Бўрон жойига қайтиб.
-Яхши бўларди.
-Яхши бўларди? Ўтириб гаплашганимиз яхши бўладими ё бошқа учрашмаслигимизми? Аниқроқ гапир.
-Аниғини ўзинг биласан.
-Пулга тегишли ҳисоб-китобимизнинг биринчи босқичи якунланди. Энди тақдирга тегишли ҳисоб-китобимиз ҳам бор, а? Мен Афрўзани ҳам олиб кетишим керак.
Бўрон шундай деб унга тикилди. Акмалда ўзгариш сезилмади.
-Уни кўрмаганимга йигирма йилча бўлди. Боласи ўлик туғилганидан кейин йўқ бўлиб кетди. Сени яхши кўрарди, изингдан излаб кетгандир, деб ўйладим.
Ёлғонни Акмал каби безбетлик билан гапира олиш учун Акмал каби сурбет бўлиб туғилиш керакмикин? Умр бўйи артистликка ҳавас қилган Бўрон ҳам амакиваччасида мавжуд қобилиятга эга эмасди. Ҳозирги ёлғон унинг қалбидаги нафрат вулқонини тошириб юборди. Олдидаги чойнакни отгиси келди, бироқ, тўқ мушук сичқонни ўйнатгани сингари бир оз лақиллатиб, ҳузурланиш истаги бу ғазабдан устун чиқди.
-Мени яхши кўриши сенга маълуммиди? Тагингга олганингда ҳам билармидинг?
-Буни маломат қилма. У сени ҳам, мени ҳам яхши кўрарди. Қайси биримизни танлашни билмай гангиб юрганда ўша иш бўлиб қолган. Йигирма йил кек сақлаб юришингга арзимайди. Ўзи аҳмоқ эди, қаёқда хор бўлиб юрган бўлса юргандир, ўлган бўлса ўлиб кетгандир.
Йўқ! Бу гапга чидаш қийин эди. Энг бардошли одам ҳам тоқат қилолмасди. Бўрон чойнакни эмас, пиёлани отди. Акмал энгашишга ҳам улгурмади. Пиёла елкасига тегиб, сўнг дастурхон устига тушди – синмади. “Синганида келган бало-қазо шунга урарди”, деган фикр Акмалнинг фикрини ёритиб ўтди.
-Ахлат...-Бўрон бақирмоқчи эди, лекин нафрат ҳайқириғи тишлари орасидан сизиб чиқди.
Акмал ёлғони иш бермаганини  сезса ҳам, сир бой бермай ўтираверди.
Бўрон хотиранинг балчиққа булғанишини истамас эди. У амакиваччасига ғазабли нигоҳини тиккан ҳолда пичирлади:
                               “Аёл эмас эди у –
                               бало...
                               қовурғадан яралган бир тан...
                               Еёлмади уни бу дунё
                               қандай қилиб ер ютар экан...
                               Аёл эмас эди у
                               билмам...
                               соч, сийнаси, кўзи бор эди...
                               Мен эслайман уни камдан-кам
                               Аёл эди...
                               Жуда хор эди...
                               Аёл эмас эди у тунги
                               соя эди гўё баҳайбат...
                               Бу дунёга етган тупуги
                               бир эркакка етмасди фақат...”
Охирги сатр ўқилгач, Акмал ўрнида бир қимирлаб қўйди. Бўрон буни сезди. Узоқ сукут сақламай унга деди:
-Худо мушукка қанот, туяга шох бермай жуда тўғри қилган. Лекин сенга чирой бериб янглишган. Кўзларингни сўқир қилиб, бунинг эвазига инсоф берганида дунё анча чиройли бўлган бўларди. Шу ҳуснинг билан ахлатга айландинг барибир. Ана энди менга тўғрисини айтиб бер.
-Афрўзаними?..-ёлғонга бийрон тил рост гапни айтишга қийналди. Бўрон шоширмади.-Биз... Афрўза билан... муносабатимиз унчалик кўп чуқурлашмади... У сени яхши кўрарди. Лекин мени Саломатдан қизғанарди. Тушуняпсанми? Сен у ёқда қўлга тушиб қолганингдан кейин кўп йиғлади. У ёқдалигингда  сенга хиёнат қилмадик. Бир акадай бўлиб қараб турдим. Сендан ҳомиладор бўлган экан, хат ёзиб маълум қилмоқчи эди, хабаринг бордир?
Бўрон индамади. “Қани, давом этавер-чи?” деб тикилиб тураверди. Акмал гапини охирига етказиши лозимлигини англаб, давом этди:
-Мен Саломатни никоҳлаб олдим. Унинг ҳам боши қоронғи эди... Боласи ўлик туғилди. Бир ҳафтадан кейин Афрўза ўғил туғди. Боласини олмади, туғруқхонага ташлаб, чиқиб кетди. Саломат билан маслаҳатлашиб, сенинг ҳурматинг ҳаққи болани олдик. Уч-тўрт йилда қайтиб келсанг, ўзингга икки қўллаб топширмоқчи эдик. Сен ҳам йўқ бўлиб кетдинг...
-Бор гапинг шуми?
-Яна нима дейишим керак?
-Шавкат менинг ўғлимми?
-Ҳа.
-Шунинг учун пул бергинг келмадими?
-Мен сенинг келганингни сезган эдим. Учрашиб, тушунтирмоқчи эдим.
-Тушунтирдингми?
-Тушунмадингми?
-Мен-ку тушундим. Лекин сен тушунмадинг. Демак, Шавкат менинг ўғлимми?
-Ҳа, дедим-ку?
Бўрон малла йигитга имлаган эди, у ҳаммом томон юриб, сал ўтмай қалтираётган Шавкатни олиб чиқди. Қора дорисини олиш муддати ўтган Шавкатнинг хумори тутиб, ўзини тутолмай қолган эди.
-Шу менинг ўғлимми?-деб яна қайта сўради Бўрон.
-Ҳа!-деди бу сафар Акмал овозини бир  оз кўтариб.     
Малла йигит Бўроннинг ишорасига амал қилиб, Шавкатни Акмалнинг ёнидаги стулга ўтқизди.
-Шавкат, отангни танийсанми?-деб сўради Бўрон йигитга қараб. Шавкат бу саволдан ажабланиб, Акмалга қўрқибгина қаради. Унинг назарида сири ошкор бўлгану энди жазо муддати етиб келган эди. Хумор азобига қўрқув даҳшати қўшилиб, у ҳушини йўқотаёзди.
-Акмал,-деди Бўрон синиқ оҳангда.
Исмини айтиб чақириши, бу синиқ оҳанг Акмални ҳайратга солди. “Ўғли эканини билиб, юмшади”, деб ўйлади.
-Акмал,-деди яна Бўрон,-агар рост гапираётган бўлсанг... бир жон қарздорман. Жоним сенинг қўлингда... Агар рози бўлсанг, уни олиб кетаман. Бола қорадорига ўрганиб хароб бўлибди. Тузатишга уриниб кўраман. Кетиш олдидан жавонингни оч, бир меҳмон қил.
Акмал бу илтимоснинг чин эканига ишонмай, бир оз иккиланиб ўтирди.
-Турмайсанми? Ё жавонинг қуп-қуруқми?-деди Бўрон.
Акмал туриб жавондан бир шиша конъяк, иккита қадаҳ олди. Бўрон ўрнидан туриб келиб, уларнинг ёнидан жой олди. Акмал қадаҳларни тўлдириб, бирини Бўронга узатди. Бўрон бош чайқаб, “Буниси Шавкатбекка”, деб қўйди.
-Бу ҳали ёшлик қилади,-деди Акмал норози оҳангда.
Бўрон унинг эътирозига аҳамият бермай, ён чўнтагидан шишача чиқарди-да, ундаги кукунни Шавкатнинг яқинидаги қадаҳга солди.
-Бу нима?-деди Акмал ҳайратланиб.
-Буми? Бу заҳар,-деди Бўрон ҳотиржам равишда.-Бу болани “ўғлинг” деганинг учун пешонангдан ўпиб, қувониб чиқиб кетишимни кутганмидинг? Йў-ўқ, оғайни. Бу бола учун мен эмас, сен отасан. Ҳозир шу икки қадаҳнинг жойини алмаштирасан, истаганингча айлантир. Кейин ота-бола ичасанлар. Майли, аввал шу бола ича қолсин. Агар заҳар шунга чиқса, чиндан ҳам менинг ўғлим бўлади. Сен эса хотининг билан қизингнинг ўчини олган бўласан. Ўғриларни уйингга шу бошлаб келган. Ҳали бўйнида отнинг калласидай қарз турибди. Агар тирик қолса, демак, сенинг ўғлинг экан, сен тўлайсан бу қарзни. Иккаламизнинг бу баҳсимизни тақдир ёзуғи ҳозирнинг ўзида ҳал қилиб беради. Бошқа гап йўқ. Қани, айлантир!
Акмал бу амрни бажаришга дарҳол киришмади. Бўрон иккинчи марта буюргач, ҳудди бозордаги кўзбойлағич қиморбоз каби қадаҳлар ўрнини алмаштира бошлади. Бўрон унинг титроқ бармоқларидан кўз узмай тикилиб ўтирди.
-Бўлди, энди хоҳлаганингни ўзинг узат болага,-деди Бўрон.
Акмал қадаҳлардан кўзини узмаган ҳолда бирини олиб, Шавкатга узатди. Нима бўлаётганини тузук англамаётган Шавкат қадаҳни қўлига олиб, савол назари билан Бўронга қаради.
-Ич, хуморинг босилади,-деди Бўрон унга.
Шавкат умри ичкилик билан ўтган ашаддий майхўр каби бир кўтаришда ичиб юборди. Томоғидан қултуллаб ўтган  конъяк хуш ёқдими, кўзлари сал жонланди.
-Яна қуйиб бер, жуфт бўла қолсин,-деди Бўрон Акмалга. Унинг буйруғи бу сафар тез бажарилди. Шавкат буни ҳам ичиб олгач, Бўрон малла йигитга буюрди:-Ётоққа олиб кириб ташла, ўлса ўша ерда ўлсин.
Хонада ёлғиз қолишгач, Бўрон  ўтирган стулини Акмалга яқинроқ сурди. Улар бир-бирларининг нафасларини сезадиган даражада яқинлашдилар.  Қалблари жисман яқин эди. Аммо бир-бирининг тафтини сезмасди. Сезиш учун бу қалбларда меҳр бўлмоғи зарур. Меҳр эса йигирма йил муқаддам ўлдирилганди...
-Илгарилари  ёлғон тополмай қолганингда рост гапиришни бошлардинг. Билишимча, ҳозир ёлғонларинг тамом бўлди, энди ростини бошла,-деди Бўрон ижирғаниб.
-Сенга ростини айтдим,-деди Акмал.
-Шунақами? Унда Афрўзани жиннихонага тиқиб қўйганингни унутибсан?
-Унутганим йўқ... кўнглингни оғритмай девдим... Рости: туққанидан кейин эси оғиб қолди. Туғруқхонадан тўғри жиннихонага олиб кетишган. Саломатнинг боласи чинданам ўлик туғилганди. Шавкатни эмизиб катта қилди. Афрўза ўзига келганидан кейин уйда қарамоқчи бўлдик. Ҳар ҳолда Саломат билан қалин дугона бўлишган...
-Қалин дугона... кундош дегин?
-Унчалик эмас. Бир бўлиб ўтган хатони ҳадеб гапираверма. Афрўза бирга турди. Лекин Шавкатни талашадиган, Саломатга ташланадиган бўлиб қолди. Эҳтимол юраги сезгандир... Шундан кейин мажбур бўлдим.
-Ҳозир қаерда?
-Ўн беш йилча олдин... ўша ерда ўлган...
-Илгарилари ёлғонинг тез тугаб қоларди. Энди қайси гапингга ишонай?
-Сени алдашимдан менга нима фойда бор?
-Фойдами?-Бўрон шундай деб унинг жағига мушт туширди. Кутилмаган кучли зарбадан Акмал учиб тушди.-Бу биринчи фойда!-Бўрон ўрнидан туриб уни дуч келган ерига тепди:-Бу иккинчи фойда. Қани тур!-Акмал инқиллаб ўрнидан тураётганида яна жағига муштлади:-Буниси учинчи фойда! Сен ахлат эмас, сен қанжиқсан! Сен менинг ўша ёқларда ўлиб кетишимни йигирма йил орзиқиб кутдинг. Қайтганда ҳам хорланишимни истадинг. Йўқ, Худо мени ёрлақади. Шавкатни кимнинг ўғли эканини ростдан билмайсанми? Биз Афрўза билан яқинлашмаган эдик. Ўн етти ёшида отаси уни қариндошига зўрлаб узатган экан. Эрига кўнгилсиз бўлгани учун шаҳарга қочиб келиб, меҳр-муҳаббат топаман, деб ўйлаганда, йўлидан сен аблаҳ  чиққансан. Буларни охирги учрашувимизда ўзи менга айтган. Сенинг қилиғингни ҳам яширмаган. Шавкат сенинг ўғлинг! Сен йигирма йил бу боланинг ўғлинг эканига ишонмай яшадингми?  Қадаҳга заҳар солганимда қувондинг-а? Қандай аралаштираётганингни сезмади, деб ўйладингми? Сен ўз ўғлингни ўзинг ўлдирдинг! Сенинг илдизингни мен қуритмоқчи эдим. Ўғлингни ўлдириб, илдизингни ўзинг қуритдинг. Сендан бу дунёда наслгина эмас, ному-нишон ҳам қолмаслиги керак!
Бўрон бу гапдан кейин Акмалнинг талвасага тушишини кутган эди. Лекин унда ўзгариш сезилмади.
-Қуй!-Бўрон шундай деб бўш қадаҳга ишора қилди.-Мен ўз ўғлингни ўз қўлинг билан ўлдиришнгни орзиқиб кутган эдим. Энди армоним йўқ. Сенинг думинг кесилди. Энди уруғларинг қирилиб битди ҳисоб. Ўлишинг билан сенлардан бу дунёда ҳеч ким қолмайди.
-Ўзингдан-чи?
-Мендан ҳам қолмайди. Сенга камида икки ой умр ҳадя қилмоқчи эдим. Фикримдан қайтдим.
-Мени ўлдирмоқчимисан? Билиб қўй: менинг ўлимим - сенинг ғалабанг эмас!
-Мен ғалабага шу пайтга қадар шошилмадим. Бундан кейин ҳам сабр қиламан. Каллангни узиб ташласам, то қиёматга қадар мени номардликда айблайсан. Шунча йигит билан бостириб келиб, жонингни олиш ростданам адолатдан эмас. Қўлга пичоқ олиб олишиш – сенгаям, менгаям ярашмайди. Шунинг учун таваккал қиламан: иккаламиздан биримиз яшашимизни энди Шавкат ҳал қилиб беради. Ҳа, анграйма! У ўлгани йўқ. Конъякка қўшганим заҳар эмас, оддий сода эди. Мана буниси чинакам заҳар, ишонмасанг, татиб кўр,-Бўрон чўнтагидан шишача чиқариб, қопқоғини очди-да, Акмалнинг лабига қадади. У чўчиб, тисарилди.-Жон ширин, а?- Бўрон малла йигитга қаради:-Олиб чиқ.
Икки қадаҳ конъякдан кейин сал дадиллашиб қолган Шавкат чиқиб, Бўронга тикилганича туриб қолди. Бўрон шишачадаги кукунни қадаҳга солди:
-Энди сен аралаштир,-деб буюрди. Сўнг Акмални билагидан ушлади-да, дераза томон бошлади. Ҳавотирланган Акмал орқасига бир қараб олди:
-Қараб, болага ҳалал берма, бу ёғи энди таваккал. Омадинг бўлса яшайсан. Мен ўлсам, қариндошлик ҳурматини қилиб, қишлоққа олиб бориб кўмарсан. Сен ўлсанг, шу ерда ириб ётаверасан. Тирик қолсам, Афрўзанинг ҳурматини қилиб, Шавкатни олиб кетарман. Кел, охирги марта ёнма-ён туриб ёруғ оламга қараб тўйиб олайлик. Шундай кенг олам иккаламизни сиғдиролмай қолди. Биттамиз кетишимиз керак.  Қизиқ, а? Дунёда разил одамлар кўп. Биттамиз кетсак, уларнинг сони камайиб қолармикин? Шавкат, олиб кел!-Шундай деб ўгирилди. Шавкат икки қўлида икки қадаҳ билан уларга яқинлашди.- Сен каттасан, танла,-деди Бўрон лутф қилиб.
Акмал бунинг шунчаки томошами ё чинми эканини англамай талмовсиради. “Эҳтимол, майнавозчилик қилаётгандир”, деган ўй мавжуд бўлса-да, қадаҳга қўл узатишга қўрқди. Бўрон унинг биқинига аста туртиб:
-Ол!-деди.-Менинг вақтим кам. Икки дақиқадан кейин бу уйда ҳеч ким қолмаслиги керак. Ҳамлет деган зот айтганидек: “Ҳаёт ёки мамот, шудир масала!”  Қадаҳнинг биттасида ҳаёт иккинчисида мамот бор. Титрама, ол!
-Ўзинг-чи, қўрқмаяпсанми?
-Нимадан қўрқаман? Мен бўронман, бўрон тиниши мумкин, лекин ўлмайди. Ахлатни эса йўқотиш керак... “Остона ортида хотиротимиз   ва ёлғиз дўстимиз – ҳазрати Ажал...” Мабодо тақдир ўлимни менга ҳадя этган бўлса, қувониб юрма. Ўзим гўрга кирсам ҳам бир қўлимни лаҳаддан чиқариб ётаман. Шу қўлим то ўлгунингга қадар бўғзингни бўғиб туради.
Акмал, яқиндагина заҳар солинган деб гумон қилинган қадаҳни ўз ўғлига раво кўрган ота, энди “қайси бирида заҳар бор, айт”, дегандай унга илтижо билан тикилди. Кукун қайси бирига солинганини Шавкатнинг ўзи ҳам билмасди. Акмал титроқ бармоқлари билан ўнг қўлдаги қадаҳни олди. Бўрон чапдагисини дадил кўтарди:
-Энди ўрисчасига қилиб, чўқиштириб қўяйлик, албатта сен   менинг ўлимим учун ичасан. Мен эсам...-Бўрон ҳазин жилмайди:
                               -Ҳасратимнинг
                               Суюқ тошларидан
                               Дахма қурмоқчиман
                               Ўлимга.
                               Ичида ўз жасадим бўлсин...
Биринчи бўлиб Бўрон ичди.
Сўнг Акмал... Унинг титроқ лабларидан ичимлик томиб турди.
Ўлимни кута бошладилар...

                          

 
Кейинги »